QYTETËRIMI I KRYQIT

May 4 • Editorial

Shkruan: Don Fatmir KOLIQI

Dëgjojmë shpeshherë të thuhet se po jetojmë një kohë turravrap; të preokupuar për gjërat botërisht të harxhueshme, lëngshmërisht të konsumuar. Si rezultat i kësaj, vështirë mund të gjesh sish që janë në disponim të rrahin çështje të thella ekzistenciale; më saktësisht ontologjike. Pakica, e cila shtegton kah thellësitë ontologjike dhe ekzistenciale cilësohet e rrallë, e mërzitshme, e pakuptueshme, konservativere – e s’e di çfarë –  sepse ata merren me gjëra që s’i ha tregu aktual, e lexohen pak e aspak. Porse, në anën tjetër, këto “gjëra të mërzitshme”, a nuk shpërthejnë në opinionin publik me konotacione paqartësie – hë për hë kontradiktore –  madje edhe deri te mohimi i tyre, duke përdorur një gjuhë të pakultivuar dhe të papërshtatshme, edhe prej atyre që do të duhej të pritej nderi, respekti dhe përgjegjësia ndaj fjalës… Kjo tregon katrahurat e një shoqërie, përqasjet dhe botëkuptimin e jetës së saj, ku ofrohen e servohen opinione e teori plot mjegulla.

I pajtuar krejtësisht me mendimin e G. K. Chesterton se “gabimet nuk pushojnë të mbesin gabime edhe kur bëhen modë e përditshme”, më grish të kapem me ato çështje që janë thellësisht të rëndësishme për ne si individë dhe si shoqëri. Janë disa çështje, për të cilat, s’mund të jemi indiferent dhe të papërgjegjshëm, por ndershmërisht e me angazhim mendor e shpirtëror t’i vëmë në shtratin e diskutimit konstruktiv, pa pasur frikën e “një bezdie – siç thotë Kardinal G. Biffi – për qartësitë objektive dhe për t’iu ikur shijes së kënaqësisë për qëndrime të pështjelluara dhe kontradiktore.” Aq më tepër, duhet të radhitemi pas atyre që mbështesin vlerat e një botëkuptimi që ka dhuruar lirinë e diskutimit, dhe të kërkimit të vlerave, të parimeve themelore që ka lindur një qytetërim të cilin ne sot, edhe kur s’jemi të vetëdijshëm plotësisht, e jetojmë apo kemi pasur si shkakun e parë (causa prima), për të qenë ata që jemi.

E kam fjalën për tharmin që e ka lindur një qytetërim, civilizim, të kuptuar si një formë e veçantë nëpërmes të cilës shfaqet jeta shpirtërore, materiale dhe sociale e një populli, qoftë gjatë tërë ekzistencës së tij, qoftë për një periudhë, porse me një vulë trashëgimie që është bërë simbol i vazhdimësisë dhe qëndrueshmërisë historike.

Qytetërimi, është i përbërë prej simboleve. Pa simbole s’ka qytetërim. Me modesti guxoj të pohoj se i përkasim qytetërimit të familjes së lashtë europiane, simbolet e të cilës përbëjnë Kodin e Madh të formësimit (W. Blake) – që Apostulli i Popujve e ka mbjellë, ndërsa pasardhësit e tij e kanë ujitur që të mos vyshket, ndonëse ka pasur periudha thatësie e kryqëzime që kanë rreziku vdekjen e tij. Këtë e pohojnë edhe shumë gërmime arkeologjike, si p.sh. Ulpiana Antike që gjithnjë po shfaqet me shkëlqimin e saj. Kohët e fundit, është gjetur Pagëzimorja, ndër më të mëdhatë e më të lashtat në kontinent.

Po, cilat janë simbolet e kësaj mendësie?  Kodi i Madh, pa mëdyshje, është Bibla – Libri i librave, kurse kryesimboli Kryqi. A mund të konsiderohet Kryqi simbol qytetërimi? Përgjigja është pozitive. Kjo është konstatuar prej shumë personaliteteve europiane kohët e fundit, nga presidentë e politikanë (Ciampi, Merkel, Cameron, Sarkozy), filozofë laikë (Croce, Roger Scruton, Caccari), burra e gra të kulturës dhe të artit (William Blake, Northrop Frye, Bill Viola).

S’ka dyshim, Kryqi është para së gjithash simbol religjioz. Burimin e ka në fenë e krishterë, nga shpallja se Biri i Hyjit është mishërua (incarnatio) në personin e Jezusit; ka jetuar, ka vdekur në kryq dhe është ringjallur për të liruar dhe shpëtuar njerëzimin “i cili, edhe pse me natyrë Hyj, barazinë e vet me Të nuk e çmoi si një visar që s’mundet pa të, por ia mohoi vetvetes e mori natyrën e shërbëtorit dhe u bë i ngjashëm me njerëz dhe, për kah pamja e jashtme, dukej vetëm njeri.” (Fil 2, 6-7). Kryqi, është pra një simbol fetar i krishterë, me kuptimin e çlirimit universal nga çdo skllavëri e varfëri njerëzore, sikur Apostulli i Popujve na bën me dije se “Jezu Krishti, i cili, duke qenë i pasur, u bë për ju i varfër, që ju të bëheni të pasur me anë të varfërisë së tij” (2 Kor 8, 9). Kryqi, nuk është një dru i thjeshtë, por, aty është i pranishëm Logos-i (greq. fjala, kuptimi, arsyeja), që na flet, na jep një vizion përtej drurit, përçon një botëkuptim njerëzor-hyjnor. Vuajta nga dashuria – thotë Amaury B. De Dhaem – është mënyrë e sjelljes humane-hyjnore, “Ai që i fyer, nuk hakmerrej me fyerje dhe, i salvuar, nuk kërcënohej, por ia linte çështjen e vet Atij që gjykon me drejtësi.” (1 Pjt 2, 23).

Kryqi, është simbol që sfidon të keqen më të madhe: dhunën, urrejtjen, vdekjen dhe parqet një civilitas (qytetërim) të dhurimit, lirisë shpëtimprurëse…. I kryqëzuari ngadhënjen mbi të keqen, jo për faktin e thjeshtë se ai vdes në kryq, por pse me liri dhe me dashuri e pranon të dhurohet për të shpëtuar njerëzinë; kjo bën të dilet fitues ndaj të keqes, pikërisht sepse ky modus vivendi – kjo mënyrë e të jetuarit të Tij është e kundërta e të keqes, e cila imponohet me dhunë, me ngashënjim dhe rrenë, që nga gjarpri i zanafillës (khs. Zan 3) deri te tundimet në shkretëtirë (khs. Mt 4, 1-11), e vazhdon ta prek njeriun në palcë, duke e tërhequr zvarrë sot e kësaj dite.

E keqja, dihet tashmë, nuk mposhtet me forcë e me dhunë, sepse këto dyja prodhojnë të ngjashmet e veta, por ajo mposhtet me butësi, mirësi e përvujtëri, që janë fuqi supreme dhe transversale. Apo, ta themi ndryshe, e keqja do të “mashtrohet” apo ngashënjehet me të mirën, e rrena me të vërtetën… I Keqi gjithnjë bie pre e befasisë prej të Mirit, sepse nuk e parasheh atë.  

E di se kjo logjikë përmbysë shumë “intelektual” provincash të kontinentit tonë, por ky është djepi (background) në  të cilin jemi rritur, edhe pse shpesh braktiset me mendimin se mund të jetohet pa të, duke e kundërshtuar me ironi. Apo, siç e thotë France Farago, kur fletë për identitetin e mishëruar të Europës: “krishterimi ishte fati i kontinentit tonë […] që i përpunoi peizazhet e Europës dhe në shumë pikëpamje, mbeti pavetëdija e mendimit të saj, madje e vet racionalitetit të saj […] Vetë moderniteti, që nuk e lufton më krishterimin, por e injoron krenarisht, është stampuar megjithatë, sipas kallëpit të tij. Ky modernitet, nuk mund të kuptohet jashtë referencës së vet, domethënë jashtë traditës së cilës i është kundërvënë, që të mund më pas, të ngrihet mbi të.”

Sa herë që kthehem në vendlindje, le të më lejohet kjo referencë subjektive: takohem me gjeografinë shpirtërore ku është ravijëzuar një logjikë e këtij qytetërimi, ajo prurje identitare apostolike që ka karakterizuar Malin e Zi të Shkupit. Aty ku Kryqi ka bashku Kishën dhe Shkollën, dhe bashkërisht, kanë shkruar me gjak historinë e qëndresës. Në godinën e vjetër, e shndërruar në Muze, në pjesën e poshtme të saj, gjendet një kryq i vjetër; i varur mbi altar ku çohet mesha e shenjtë. Në atë Dru ngjyrë t’murrme, që është përplasur në dhé e në det, në moçale e në kodrina, me pluhur e djersë, është i kryqëzuar Krishti, që ka një krah të thyer. Është druri që simbolizon Kavlarin e shqiptarëve karadakas, të njohur me emrin Martirët e Karadakut, të syrgjynosur gjatë Perandorisë Osmane, e atyre burrave e grave që s’u patën dorëzuar; edhe pse rrëzoheshin, ata ngriheshin përsëri, të rraskapitur e të thyer s’e lëshon Kryqin nga dora. Ky ishte simboli i tyre, kodi i madh i tyre. Kryqi i vjetër i martirëve të Karadakut, i varur në këtë Kishë-Shkollë të Stubllës, me krahun e tij të thyer, sikur ka mbetur diku… në kalvar… a diku në kërkim për ta përqafuar butësisht “delen e humbur”, atë skeptikun e frikësuar prej dashurisë së Zotit.

Unë, biri i këtyre martirëve, jam rritur me Dritën e këtij kryqi. Sa herë takohem me Të, shoh dhe preki shenjat e të parëve të mijë: krihet e tij më përkëdhelin pandà dhe më mbrumin njerëzinë time në tokën e stërgjyshërve.

Shpërndaje

Comments are closed.

« »