DEMOKRATIZIMI I PERSONALITETIT TONË

Aug 27 • Res socialis

Nga Dr. Pavao Brajsha

Tri aspekte të personit demokrat

Është e njohur teoria e Frojdit (Freud), mbi tri pjesët e personit njerëzor, siç janë “atë”[“id”], “unë”[“ego”] dhe “mbi-unë”[“super-ego”]. “Atë”-ja, paraqet forcat instinktive të trashëguara: instinktet, dëshirat dhe nevojat brenda njerëzve. Pas lindjes, “atë”-ja është ende e pa organizuar dhe e pakoordinuar. Kësaj pjese të personit, vështirë e ka t`i qaset interpretimi racional dhe vështrimi/depërtimi i vetëdijshëm. Atë e sundon parimi i kënaqësisë, domethënë kënaqja e menjëhershme e nevojave instinktive. Këtu ndodhet burimi i të gjitha energjive brenda njeriut: instinkti seksual, libido-ja (epshi).

“Mbi-unë”, paraqet prindërit, edukatorët e internalizuar (përbrendësuar), sidomos nga vitet e para të jetës dhe besimet/qëndrimet e tyre. Ato, te njeriu, kryejnë funksionin e mbikëqyrjes, kritikës, ndalimit, përcaktimit se çfarë është e dëshirueshme dhe çfarë duhet të shmanget. Këtu ndodhet edhe baza e asaj që quhet ndërgjegjja njerëzore.

“Unë”, e ka funksionin e një ndërmjetësi midis nevojave veç e veç instiktive në njërën anë, atyre dhe “mbi-un”-it në anën e dytë, dhe atyre dhe botës së jashtme në anën e tretë . “Unë” e mbron individin si nga efektet e vetë instinkteve ashtu edhe nga shumë stimuj tejet të fuqishëm që vijnë nga jashtë. Vendos se cilat prej nevojave dhe kur duhet t`i kënaqë, cilat duhet të shtyhen për një kohë dhe rrethana më të përshtatshme, e cilat duhet të ndrydhen. Kjo pjesë e aparatit psikik të njeriut është përgjegjës për përshtatjen me realitetin apo modifikimin e tij. Sillet sipas parimit të realitetit. Energjinë e fiton nga magazina instinktive – e libidosë në “atë”-n. “Unë”, është produkt i zhvillimit, pjekurisë së personit, të një ndërveprimi të vazhdueshëm midis instinktit, “mbi-un”-it dhe realitetit të jashtëm. Ndodhet i ndrydhur midis nevojave të brendshme instiktive, të cilat dalin nga “atë”-ja nga njëra anë, ndalimet, dhe kërcënimet e “mbi-un”-it nga ana e dytë, dhe kërkesat e botës së jashtme, nga ana e tretë . Në lidhje me këtë, në të lindin tri lloje të frikës: Frika nga instinkti (“atë”-ja), frika nga ndërgjegjja (“mbi-uni”) dhe frika nga bota e jashtme.

Për një sjellje demokratike, rëndësi të veçantë ka “uni” ynë. Nga sjelljet e “unit” tonë, me nevojat personale, ndërgjegjen e brendshme dhe mjedisin varet edhe cilësia e sjelljes njerëzore dhe demokratike. Nga këto marrëdhënie dhe trajtime, varet zhvillimi i personit autokratik, reaktiv dhe demokratik te çdonjëri, gjë që ka një ndikim thelbësor në sjelljen tonë me të tjerët përreth nesh.

Pa një zhvillim të “unit” tonë, s`jemi në gjendje t`i kontrollojmë ndjenjat, nevojat, instinktet, kënaqësitë tona, në mënyrë që të gjitha këto t`i realizonim pa u bërë dëme të tjerëve rreth nesh, duke toleruar llojllojshmërinë e të tjerëve rreth nesh, bashkë me parimet themelore të drejtësisë në marrëdhëniet tona. E gjithë kjo është baza e një demokracie reale/të vërtetë dhe cilësore.

Personi autokratik, reaktiv dhe demokratik

Personi autokratik, është nën ndikimin e “mbi-unit” të rreptë dhe të ngurtë, që i dikton një sjellje të caktuar. Te ai, mbizotërojnë paragjykimet, bindjet dhe supozimet (nënkuptimet) e trashëguara. Ai, vendos në bazë të diktatit të brendshëm dhe jo të nevojave dhe dëshirave të veta aktuale, sidomos jo të ngjarjeve të jashtme. Përshtatshmëria, është pothuajse zero. Nuk ka asnjë fleksibilitet. Njihet vetëm parimësia dhe rregullat, për të cilat s`diskutohet as s`guxohet të dyshohet në to. Te individë të tillë sundojnë mitet dhe botëkuptimet e marra nga mjedisi më i ngushtë(familja,rajoni, kombi).

Personi reaktiv, është i ndikuar fuqimisht nga nevojat, dëshirat vetjake, por edhe nga stimuj, ngjarje të jashtme. Një person i tillë, reagon në mënyrë pasive ndaj nevojave instiktive dhe dëshirës tjetër nga brenda dhe stimujve të jashtëm. Nuk e ka pikëpamjen, mendimin as bindjen e vet. Te ai sundon “atë”-ja dhe mjedisi ynë. Reagimi i tij, është i përcaktuar nga drejtimi dhe intensiteti i stimulit qoftë nga brenda apo nga jashtë. Ai është një skllav i ngjarjeve brenda tij dhe rreth tij.

Personi demokratik, udhëhiqet nga një “unë” i fortë dhe i pavarur, që e kontrollon reagimin e vet si ndaj mesazheve nga“mbi-uni”, domethënë ndërgjegjja, ashtu edhe nga ato që vijnë nga pjesa instinktive, domethënë“atë”-ja, por edhe ndaj të gjitha ngjarjeve nga mjedisi. Te një person i tillë sundon “uni” i fuqishëm dhe i mirëmbajtur.

Sjellja demokratike, është e paimagjinueshme pa personin demokratik, “unin” demokratik. Mirëpo, është më lehtë ta zhvillosh një person autokratik dhe reaktiv, dhe shumë e mundimshme ta ndërtosh një person demokratik dhe ta zhvillosh një “unë”demokratik. Do të mund të thuhej se njerëzit spontanisht e pa ndonjë mundim, bëhen persona autokratikë dhe reaktivë, dhe vetëm me një përpjekje të caktuar, mund ta zhvillojnë një person demokratik. Të krijohet përshtypja, sikur njerëzit janë të lindur për t`iu nënshtruar bindjeve dhe miteve të trashëguara dhe të pranuara (“mbi-unit”) ose lundrimit të paplanifikuar mbi valët e stimujve të brendshëm dhe të jashtëm, dhe jo për një sjellje të përgjegjshme dhe të pavarur, por në të njëjtën kohë adaptuese dhe të vëmendshme demokratike.

Një “unë” i zhvilluar demokratik, është baza e sjelljes sonë demokratik, edhe përhapjes së atmosferës demokratike rreth vetes. Ka shumtë demokratë me“unë”autokratik. Ata, janë të dëgjueshmit, pasuesit jo të pavarur, të cilët s`janë në gjendje të funksionojnë shëndetshëm pa një autoritet pranë vetes dhe me ndihmën e më të fortëve se vetja e tyre, kështu që aktrojnë një demokraci të jashtme, dhe e predikojnë teorinë dhe rregullat e sjelljes demokratike.
Demokratët e tjerë, janë ata me “unë” reaktiv. Ata, janë të sunduar nga nevojat dhe dëshirat, instinkteve dhe pritjeve të veta egoiste, dhe sjellja e tyre demokratike, u shërben vetëm si mbulesë për mënyrën e fshehtë të përfitimit vetjak dhe për të kënaqur nevojat e tyre personale.

Vetëm me një “unë” të zhvilluar demokratik, jemi në gjendje të jemi demokratë të vërtetë dhe realë, spontanë dhe autentikë, të suksesshëm dhe të pranueshëm.

Parimi i kënaqësisë, realitetit dhe parimi shoqëror i veprimit

Sigmund Freud (Frojd) dhe Erik H. Erikson dallojnë tri forma themelore të sjelljes/veprimit njerëzor, siç janë sjellja sipas parimit të kënaqësisë, sipas parimit të realitetit dhe sipas parimit shoqëror.

Sipas sjelljes egoiste që për bazë e ka parimin e kënaqësisë, deri te kënaqja e nevojave të veta arrihet pa iu referuar kohës, vendit dhe të tjerëve. Ëndja nuk ndodh dhe s`e ka parasysh vendin as rrethanat nën të cilat ajo realizohet. Nuk ka rëndësi nëse me arritjen e kënaqësisë vetjake ia pamundëson tjetrit kënaqjen edhe të nevojave të tij. Kemi të bëjmë me një parim të kënaqësisë me çdo kusht, qoftë edhe në kurriz të të tjerëve, me të cilët jetojmë. Nëse, për shembull, ecim rrugës dhe në një dritare dyqani na bie në sy një objekt, ne thjesht e thyejmë xhamin dhe e marrim atë që na pëlqen. Nuk mendojmë për pasojat as për dëmet që me një vepër të tillë i kemi shkaktuar dikujt. Nuk jemi në gjendje të shtyjmë për më vonë dëshirën për atë send deri sa t`i kemi paratë, të hyjmë në dyqan dhe ta lusim shitësin për të na shitur. Kjo është një sjellje e kulluar instiktive, pa frena, pa ndërgjegje, dhe në thelb, me kohëzgjatje të shkurtër për shkak se shoqëria shumë shpejt na dënon dhe largon. Atë e gjejmë te personat asocialë. Me një sjellje të tillë, nuk arrihet larg.

Sipas sjelljes që për bazë e ka parimin e realitetit, deri te kënaqësia, vihet duke marrë parasysh kohën dhe hapësirën. Ekziston aftësia për ta shtyrë më vonë, rrahja me mend për pasojat, gjetja e një metode të përshtatshme për të ardhur deri te kënaqësia. E përbashkëta me parimin e parë, është se edhe këtu nuk shikohet partneri dhe s`merret parasysh nevoja e tij për të njëjtën kënaqësi ose edhe për një të tillë më të madhe. Te një sjellje e tillë, sundon egoizmi, por të një lloji më të rafinuar, më të organizuar, më inteligjent. Qëllimi është i njëjtë: për të arritur kënaqësinë. Mirëpo, metoda është tjetër. Rruga është më e gjatë, por më e sigurt dhe më reale. Nëse sjellja sipas parimit të kënaqësisë është detyrim i ashpër i të tjerëve që këta t`i shërbejnë kënaqësisë sonë, atëherë, sjellja sipas parimit të realitetit, është diçka e ngjashme, por në një mënyrë më delikate, “më e civilizuar”.

Sjellja në bazë të parimit shoqëror dallon nga dy të parat, sepse ajo ka para sysh tjetrin, dëshirën e tij që edhe ai të vijë te kënaqësia e njëjtë ose edhe më e madhe, dhe kjo arrihet me vëmendjen tonë që tjetrit, për të cilin kemi nevojë për të realizuar kënaqësinë tonë, mos t`i bëhet ndonjë e keqe, që tjetri mos të dëmtohet. Një sjellje e tillë, ia mundëson atij pranë nesh që të kënaqet si ne. Një sjellje e tillë, nënkupton respektimin edhe të vullnetit të të tjerëve, dëshirave të tyre, harmonizimin e nevojave tona me ato të tyre, sinkronizimin e dëshirave tona me ato të tyre. Një sjellje e tillë, përjashton superioritetin e njërit mbi tjetrin, shfrytëzimin e njërit nga tjetri, keqpërdorimin e të tjerëve për qëllime vetjake, të drejtën më të madhe të të fortit, të atij më me ndikim, të atij që është më i gjindshëm  dhe më i mençur. Ajo kërkon një marrëdhënie barazie, konsultim demokratik, koordinimi të qëndrimeve, dëshirave dhe nevojave.

Nuk është e vështirë te sjellja që ka për bazë parimin shoqëror ta identifikosh/njohësh sjelljen e vërtetë demokratike dhe bazën e demokracisë së vërtetë.

(Përktheu: P. Shtjefën Dodes SJ)

Shpërndaje

Comments are closed.

« »