Dimensioni politiko-shoqëror i veprimtarisë së kishës (ii)

Feb 9 • Res socialis

Njeriu nuk është “diçka”, por është “dikush” dhe si i tillë¨, në jetën politiko-shoqërore, ai paraqet masën themelore të vlerës. Vlerësimi i njeriut, si pikënisje dhe qëllim i shoqërisë, ka avancuar elementet politike dhe ekonomike të kapitalizmit, parim ky që i ka kontribuar zhvillimit të mëtejshëm të shoqërisë demokratike.

Demokracia është sinonim i respektimit të drejtave njerëzore. Eksperiencat e para të njeriut, me elemente dhe ambiente të demokracisë, datojnë që nga shekulli i IX para Krishtit. Ndërkaq, përmbajtja e re mbi njeriun dhe shoqërinë, e shpallur nga krishterimi, e ka begatuar idenë e demokracisë. Kurse aplikimi i disa parimeve biblike në shoqëritë e mëhershme evropiane moralisht e kanë transformuar civilizimin.

 Nuk është shteti ai që e shpërblen njeriun me të drejta, ngase ato burojnë nga vet njeriu dhe dinjiteti i tij. Shteti, duhet ta njeh njeriun në realitetin e tij të plotë dhe t’i avancojë ligjet për edukatën e mirë qytetare dhe realizimin e të mirës së përbashkët të qytetarëve.

 

Njeriu dhe demokracia në përvojat antike

Shteti i Athinës së lashtë përgjithësisht konsiderohet si shembulli i parë i një sistemi që i përshtatet disa nocioneve të sotme të qeverisë demokratike. Vetë shprehja “demokraci” vjen nga fjala greke demokratia (δημοκρατíα) e kombinuar nga fjalët: demos, që do të thotë “njerëzit” dhe kratei, që do të thotë “rregull” ndërsa íα është prapashtesë.

Fillimet e demokracisë janë të lidhura me shfaqjen e Polis-it grek. Meqë, në njëfarë mase, kuptimi modern i shtetit mund të kërkohet në Antikë, me polis nënkuptojmë bashkësinë, ndërsa me politikë kuptojmë rregullimin e jetës shoqërore. Polis, është përbërë nga bashkësia primare: burri-gruaja, zotëria-skllavi. Bashkimi me shumë familje, përbënte aleancë fisnore, kurse më vonë, vetëm bashkimi i një numri më të madh i familjeve, përbënte Polis-in.

Megjithatë, duhet pasur parasysh faktin se në Athinën e vjetër, vetëm një pjesë e vogël e popullsisë (rreth 16%) e kishte të drejtën e votimit, derisa gratë, skllevërit dhe të huajt nuk e kishin këtë të drejtë. Ky fakt na bënë të kuptojmë se demokracia e asaj kohe ishte e kufizuar dhe nuk përfshinte të mirën e përgjithshme të njerëzve, ngase pjesa më e madhe e qytetarëve ishin të përjashtuar nga proceset e kësaj demokracie.

Ndërkaq, në Republikën e lashtë të Romës, pushteti ishte në duart e fisnikëve. Pra, qeveria ishte e aristokracisë. Pas luftimeve të ashpra, parimi demokratik u bë i rëndësishëm, gjendja materiale dhe rëndësia politike e qytetarëve të varfër (plebeiasit) dukshëm është përmirësuar, kurse Asambleja Kombëtare e kishte pushtetin politik.

Me kalimin e kohës, kuptimi i termit demokraci ka zgjeruar konturat kuptimore. Përkufizimi bashkëkohor i termit demokraci, posaçërisht ka ndryshuar që nga shekulli i XVIII, krahas ndryshimit të praktikimit të tij, kur shumë shtete filluan të aplikojnë sisteme të ndryshme demokratike.

Pa akceptimin e drejtë të subjektit, që është vet njeriu, të gjitha këto përpjekje rezultojnë të jenë të zbehta. Tek filozofët antikë, ajo që mungonte ishte pikërisht vlera e dinjitetit të personit, sepse mungonte ideja për individin. Ideja e dinjitetit dhe vlera e personit vjen dhe është zhvilluar nga tradita biblike judeo-kristiane. Edhe joqytetarit që ishte i privuar nga të drejtat politike, ashtu edhe të huajit, të privuar nga e drejta e pronësisë si dhe skllavit: të gjithëve u jepej një vlerë e barabartë. Ndërsa “me krishterimin vendoset barazia deri në shkallën e fundit shoqëror, sepse qyteti pushon së qeni vendi më i lartë” (Millon-Delsol).

 

Krishterimi në transformimin e qytetërimit

Trajtimi i personave me aftësi të kufizuara, i te varfërve dhe i të sëmurëve në shoqëritë pagane, parakrishtere, ishte tejet i vrazhdët dhe johuman. Parimi i krishterë për respektimin e jetës dhe dinjitetit të çdo individi, ka ndikuar më vonë edhe në realizimin e heqjes së luftërave të gladiatorëve romakë, të ndërpriten vrasjet e fëmijëve, braktisja e të porsalindurve dhe të krijohet  përgjegjësia e duhur kundër abortit. Akti seksuall, nuk është parë më si një mjet me të cilin burri shpreh dominimin e tij mbi gratë dhe mbi burra të tjerë, por është ngritur në statusin e manifestimit fizik të dashurisë bashkëshortore. Fëlligështia dhe tradhtia bashkëshortore trajtohen si ligësi, kurse divorci dhe poligamia janë të ndaluara.

Për këto dhe disa arsye të tjera, statusi dhe pozita e grave është përmirësuar dukshëm. Gratë, nuk konsideroheshin më si pronë e burrave të tyre, ose vetëm si makina mbarështimi apo burime për kënaqësi personale. Duke filluar nga këto ndryshime, në librin e tij me titull: Under the Influence: How Christianity Transformed Civilization (Nën ndikimin: Si krishterimi e ka transformuar qytetërimin) Alvin Shmid, ka dokumentuar gjerësisht se tradita judeo-krishterë është burimi i drejtpërdrejtë i të gjitha reformave morale që lidhen me trajtimin e individit – si heqja e skllavërisë – që ka përshkuar Perëndimin dhe më pas është përhapur në tërë botën.

Mendimtarët e krishterë kanë zhvilluar një sistem të sofistikuar të etikës së ligjit natyror, sipas të cilit është objektiv edhe racionale, që me rendin moral duhet gjykuar legjitimitetin e të gjitha konventave dhe rregullave sociale si dhe sjelljet e sundimtarëve. Më pas, shumë autorë (duke filluar nga skolastikët e Toma i Akuinit), kanë zhvilluar teorinë e të drejtave natyrore (sipas ligjit natyror) me qëllim që ta kufizojnë pushtetin e monarkëve evropianë mbi vendasit në kolonitë e tyre të reja. Teoricienët spanjollë si Francisco de Vitoria dhe Bartolome de Las Casas, kanë argumentuar se indiosët amerikanë, ndonëse “pa fe”, e kanë të drejtën e jetës, lirinë dhe të drejtën e pronës. Si qenie njerëzore ata nuk janë fare më pak se të krishterët të nënshtruar ligjit natyror, që do të thotë se edhe ata i kanë të njëjtat të drejta natyrore (fundamentale) si të krishterët.

Edhe në kontekstin e krishterimit protestant, Gjon Loku (John Locke) ka zhvilluar një version të teorisë së të drejtave natyrore që ishte më me ndikim në traditën politike anglo-amerikan. Locke fillon me idenë se qeniet njerëzore janë vepër e Hyjit dhe me këtë janë edhe pronë e tij, të dërguar në botë sipas urdhërit dhe misionit të Tij. Në qoftë se njeriu është pronë e Zotit, atëherë ai që e lëndon jetën e tjetërkujt, lëndon dhe dëmton pronën që i përket Hyjit.

Për të shmangur një shkelje të drejtave të pronësisë së Zotit, jemi të detyruar që të mos lëndojmë ndonjë qenie njerëzore. Kjo do të thotë, se, ne jemi të detyruar të sillemi ndaj të tjerëve, duke mos lënduar të drejtën natyrore në jetë, lirinë dhe pronën. Idealet më sublime morale si dhe humanizimi i shoqërisë kanë rrënjë teologjike kristiane.

 

Dimensioni politik dhe demokracia moderne

Demokracia e sistemuar moderne së pari është iniciuar nga kuptimi kalvinist gjatë shekullit XVII, veçanërisht në Skoci, Angli dhe në Holandë, ku komunat ishin bartëse të jetës fetare dhe politike. Shteti i parë modern demokratik ishin SHBA-të, ndërsa në Evropë shteti i parë i themeluar mbi elemente demokratike ka ndodhur me Revolucionin francez të vitit 1789.

Republika Federale e Gjermanisë, si dhe Mbretëria e Bashkuar, përbëjnë demokracinë përfaqësuese. Ndërsa SHBA-të, janë demokraci presidenciale dhe shembull i demokracisë së drejtpërdrejtë është Zvicra. Supozimi se në demokraci të mirëfilltë, pushteti buron nga populli, në mënyrë më implicite e përfaqëson sistemi zviceran, ku qytetarët me votime i kanë mundësitë e veprimit dhe të kontrollimit mbi gjithçkaje, gjë që paraqet transparencë unike dhe demokraci të paparë deri më tani. Qytetarët, jo vetëm që votojnë për ndryshimet kushtetuese, por ata kanë mundësi që ta shfuqizojnë ndonjë ligj, ose të votojnë për ligjësimin e çështjeve të caktuara.

Nëse hedhim një shikim në shekujt e kaluar, vërejmë se demokracia moderne origjinën e ka në praktikat parlamentare angleze dhe franceze dhe ka gjetur zhvillimin e saj ideologjik në përsiatjet e filozofëve të John Locke, dhe Monteskie (Montesquieu). Megjithatë, këto pozita nuk janë statike. Në fakt, demokracia është proces i cili ka filluar kaherë, por nuk është i përfunduar dhe kërkon në kontinuitet metoda dhe zgjedhje më të përshtatshme për qeverisje. Thjesht, ajo është e nënshtruar ndryshimeve dhe sfidave të reja në vazhdimësi.

Megjithatë, politikologu bashkëkohor italian, Canforr, veçon gjashtë elemente kryesore që e karakterizojnë kornizën e demokracisë. Ato varen nga njëra-tjetra dhe nuk mund të imagjinohen ndaras. Demokracinë e mirëfilltë, patjetër, duhet ta përshkojnë elementet që pasojnë: zgjedhjet, kuvendi/parlamenti, qeveria, opozita, ndarja e pushteteve dhe shteti ligjor.

Pas pushtetit ekzekutiv, legjislativ dhe atij gjyqësor, mediat konsiderohen si “forca e katërt”, kurse demokracitë moderne quhen “demokraci mediale”. Politika në shtetet moderne dhe në shoqëri masive, nuk është më e mundur pa ndihmën e masmediave. Atë që ne dimë në lidhje me politikën e vendit tonë, kryesisht mësojmë përmes televizionit, radios, internetit apo shtypit.

 

Risia përmbajtjesore e krishterimit

Derisa shumë besime Hyjin e shpjegojnë si forcë absolute, jopersonal dhe larg njeriut, krishterimi shpall përmbajtje të re për njeriun: Hyji është Emanuel=Zoti me ne, dhe njeriu është partner i Hyjit, të cilit ia ka besuar botën e krijuar që ta menaxhojë me përgjegjësi dhe me dashuri.

Shumë besime predikojnë Hyjin e largët, duke e trajtuar njeriun si rob, skllav të tij. Kurse fetë që e njohin reinkarnimin e të njëjtit shpirt, pohojnë se Zoti është tepër larg njeriut për ta arritur gjatë një jete njerëzore, kështu që i njëjti shpirt duhet të rilind shumë herë (në shumë njerëz) për të arritur deri te Hyji. Sipas hinduizmit, budizmit dhe taoizmit Hyji është indiferent ndaj problemeve të njeriut. Sipas këtyre besimeve, shpëtimi nuk akceptohet si ekzistencë e vazhdueshme pas vdekjes, por ajo shuhet në vetvete-zhduket iluzioni se ai ndonjëherë fare ka ekzistuar.

Shpallja e krishterimit, për afërsinë e Zotit me njeriun, e ngrit dinjitetin e njeriut në piedestalin më të lartë, duke e trajtuar çdo njeri si fëmijë të Hyjit. Hyji i Jezu Krishtit nuk është vetëm Krijues, por ai është edhe shoqërues i jetës së njeriut me dashuri prindërore. Çdo qenie njerëzore në vetvete e ka dinjitetin e lindur.

Nga këto parime dhe porosi buron përgjegjësia e Kishës për njeriun dhe shoqërinë. Në mënyrë më të veçantë, papët e dy shekujve të fundit, me enciklikat dhe intervenimet e tyre kanë prekur problematikat sociale më të mprehta të kohës, duke avancuar drejtësinë sociale, duke promovuar paqen dhe duke e begatuar demokracinë bashkëkohore me përmbajtje humane. Dhe nga ana tjetër, pikërisht këto intervenime dhe qasje zyrtare të papëve, e kanë formësuar Mësimin Shoqëror sistematik të Kishës Katolike. Çështjet që trajtojnë enciklikat sociale më të njohura, do t’i sjellim në shkrimet tona në vijim.

Shpërndaje

Comments are closed.

« »