Familjet katolike shqiptare në Shkup: një relikt dhe aset kombëtar

Aug 27 • Histori, Kulturë

Nga Prof. asoc. dr. Gjon Berisha

 

I nderuar kryeministër i Republikës së Kosovës, z. Ramush Haradinaj!

I nderuar Mons. don Lush Gjergji!

Prof. Skënder Asani, drejtor ITSHKSH!

Ju të pranishëm!

Zonja dhe zotërinj!

 

E ndie për nderë që sot na jepet mundësia që në cilësinë e njërit prej recensentëve t’i themi disa fjalë për librin që po promovojmë – një vepër dokumentare me autor Skënder Asani, Albert Ramaj dhe Natasha Didenko, që nga vetë titulli i saj na jep të kuptojmë që i kushtohet Familjeve apo thënë më gjerësisht komunitetit shqiptarë katolik në Shkup.

Në të vërtetë ky studim dokumentar, mëton të rinxjerr në dritë një komunitet, aset kombëtar me të cilin dikur identifikohej e gjithë historia e Shkupi dhe Dardanisë, por që sot edhe mund të quhet një Relikt në historinë tonë.

Kur flasim për reliktet në histori, zakonisht kuptojmë një send, dukuri ose organizëm që ka ardhur deri në ditët tona si mbetje e kohëve të lashta ose të kaluara. Fillimisht na shkon mendja në ndonjë relikt shenjtorësh, relikt arkeologjik, relikt material apo relikt gjuhësor. Kur  studiuesit marrin në shqyrtim njërën nga këto, përmes metodave të ndryshme shkencore, mund të vijnë shumë lehtë deri të rezultatet, se cilës periudhë kohore i takojnë ato relikte.

Por në rastin e studimit “Familjet katolike shqiptare në Shkup”, të autorëve Asani, Ramaj dhe Didenko, puna qëndron ndryshe dhe vjen e vështirësohet, pikërisht për faktin se këtu kemi të bëjmë me një relikt, i cili na vjen nga e kaluara e lashtë, por që vazhdon të frymojë ende, ndonëse  jo si dikur. Autorëve iu shtohet jo vetëm trajtimi i të kaluarës, por edhe faktorët që kanë ndikuar që ky komunitet të vijë deri në këtë fazë apo gjendje që është sot, që ne vazhdimisht po e quaj Relikt. Dhe një detyrë tjetër e autorëve dhe të gjithë neve është që t’i japim përgjigjeje se si të shpëtohet si relikt i gjallë.

Në përjashtim të kësaj të fundit, të gjitha këto të tjerat qoftë drejtpërsëdrejti në tekst apo në mes rreshtash janë thënë nga autorët. Megjithatë unë po mundohet ti jap një mendim timin, gjithmonë duke u bazuar në librin në fjalë, lidhur me pyetjen se cilët ishin faktorët se sollën deri në këtë gjendje. Sipas mendimit tonë janë tre faktorë: 1. Rrethanat historike dhe vitaliteti i tyre, 2. Roli koheziv i dikurshëm i Kishës Katolike, dhe 3 Qëndrimi i bashkëkombësve të tyre në raport me këtë komunitet.

1. Rrethanat historike dhe vitaliteti i tyre: Kujtojmë më këtë rast, se shumica e familjeve shqiptare katolike të Shkupit, ishin me një të kaluar historike mjaftë të lashtë dhe kryesisht, si  familje fisnike zejtare, tregtare dhe intelektuale të kohës. Në mesin e këtyre familjeve kemi argjendarë, mjekë, muzikologë e shumë profesione të tjera, dhe disa nga këto familje fisnike, janë trajtuar mjaftë mirë në libër (Bojaxhiu, Serreqi, Antoni, Gjini, Ukajdari, Ndreca, Marku e ndonjë tjetër). Nga këto familje dolën emra të mëdhenj në historinë dhe kulturën shqiptare, si dom Ndue Bytyçi, Kolë Bojaxhiu, Shën Nënë Tereza, Lorenc Antoni, Gasper Gjini, Vinçenc Gjini e shumë e shumë të tjerë.

Reduktimi i parë i këtyre familjeve filloi me pushtim e Shkupit nga Perandoria Osmane, vendosjen e administratës së pushtuesit dhe fillimin e ndryshimit të strukturës fetare. Fillimisht, katolikët, nuk u konsideruan si qytetarë të barabartë dhe më pas u vranë, si edhe të gjithë shqiptarët tjerë, iu konfiskuan pasuritë dhe u dëbuan. Ata që ia dolën t’i mbijetojnë pushtimeve osmane, detyrohen ta marrin udhën e mërgimit, në Venedik, Sicili, Dalmaci, ose do t’i rreken shkrepave të larta malore, larg prej çdo qytetërimit, por më të lirë në ruajtjen e fesë dhe kombit.

Nga shumë burime të botuara e në dorëshkrime, veçanërisht relacionet e dërguara Selisë së shenjtë  nga ipeshkvijtë e misionarët, hedhin dritë të mjaftueshme mbi gjendjen e gjithëmbarshme religjioze e morale të shqiptarëve gjatë pushtimit turk në trevat shqiptare, përfshirë edhe Shkupin. 

Ky proces i filluar që në periudhën e Stefan Dushanit, i ndjekur edhe nga Perandoria Osmane, u vazhdua pas vitit 1912 nga Mbretëria SKS, gjatë Luftës së Parë dhe të Dytë Botërore, për të mos u ndalur edhe në Jugosllavinë e Titos.

Dëbimi i parë i madh i shqiptarëve katolik nga Shkupi, pas Luftë së Dytë Botërore, nisi pas tërmetit të vitit 1963. Në emër të ndërtimit të Shkupit të ri, qeveria sllave me mbështetjen e Beogradi ua konfiskoi pronat shqiptarëve katolik në qendrën e vjetër, për të ndërtuar apartamente shumëkatëshe.

Vala e dytë e shpërnguljes së tyre u bë pas vitit 1981, kur nisi terrori kundër shqiptarëve të arsimuar e nacionalistëve. Shqiptarët katolikë dhe intelektualët e këtij komuniteti u larguan nga Shkupi, erdhën në Prishtinë e Prizren, por shumë prej tyre u shpërngulën në Perëndim, sidomos në Kroaci. Nga ata që mbetën një pjesë në rrethana të ndryshme sociale e politike (nën presionin politik sllavomaqedonas, pa mbështetje, pa mundësi të shkollimit në gjuhën shqipe, pa mundësi të punësimit, pa kishë në gjuhën shqipe, përmes martesave me pjesëtarë të komunitetit maqedonas) u asimiluan.

2. Roli koheziv i dikurshëm i Kishës Katolike. Komuniteti Katolikë në Shkup, ose me këtë komunitet është e lidhur edhe historia e krishterimit te shqiptarët: Shkupi ishte kryeqendra e Dardanisë dhe Argjipeshkvia e Dardanisë, aty ishin të dëshmuar ipeshkvijtë e parë dardan, të cilët arritën të marrin pjesë edhe në diskutimet për çështje të ndryshme kishtare (në Koncilët) të kohës.

Kujtojmë se Kishën e Shkupit e udhëhoqën klerikë dhe burra të shquar të kombit tonë, si: Andrea e Pjetër Bogdani, Mikel Suma, Gjon Nikollë Kazazi, Matej Mazreku, Matej Krasniqi, Andrea Logoreci, Pashk Trokshi, Lazër Mjeda dhe i fundit famullitari dhe studiuesi don Gasper Gjini.

Kisha Katolike, siç është thënë edhe në libër, gjatë historisë së saj nuk ka luajtur rolin vetëm si institucion fetar, por ajo ishte bartëse e proceseve arsimore, kulturore dhe për këtë komunitet ishte faktorë kohezivë.

Se Kisha Katolike kishte luajtur prej kohësh rolë kohezivë apo të qëndresë për ta e thonë edhe vetë familjet e Shkupit, të cilët, siç e pohojnë vetë, ishin të koncentruar me vendbanime për rreth Kishës Katedrale Zemra e Krishtit në Shkup, e cila rrënuar nga tërmeti i vitit 1963, për tu ndërtuar jo aty por në një vend tjetër. Vetë Lorenc Antoni kishte dëshmuar se: “Nënë Tereza dhe të gjithë ne jemi rritur në oborrin e Kishës”. Pra me Kishën dhe rreth Kishës ishte e lidhur gjuha shqipe, shkolla, muzika, loja, tradita, jeta e përditshme; me një fjalë jeta dhe vdekja e tyre.

Ajo që ishte më e rëndësishmja – mesha zhvillohej në gjuhën e besimtarëve, pra në gjuhën shqipe, gjë që ishte një faktor i rëndësishëm për ruajtjen e identitetit kombëtar e fetar të tyre. Por me shpërnguljen e popullatës katolike nga qyteti dhe reduktimin e numrit të tyre; me ndarjen e Ipeshkvisë Shkup-Prizren, në atë të Shkupit dhe Prizrenit, dhe marrjen në duar të Ipeshkvisë dhe Katedrales së Shkupit nga autoritetet kishtare maqedonase, sidomos pas vdekjes së famullitarit don Gasper Gjinit, mesha në gjuhën shqipe pushoj së ekzistuari. Së bashku me të pushoi së ekzistuari edhe roli kohëziv i Kishës për shqiptarët katolikë. Dhe kjo mund të konsiderohet edhe si vala e fundit e shkombëtarizimit të shqiptarëve katolikë të Shkupit.

Nuk mund të kalojmë pa përmendur, se sot shqiptarët katolikë gjenden në duart e një udhëheqësi kishtar me kombësi maqedonas, i cili i takon Kishës Katolike të ritit bizantin dhe që deri më sot, ndonëse në mediume është deklaruar për ekumenizëm, duke mos krijuar kushte që të ketë meshë të rregullta në gjuhën shqipe, sipas mendimit tonë, ai ndjekë politikat ditore dhe në fakt e bënë të kundërtën e ekumenizmit.

3. Faktori i tretë dhe i fundit që ne kemi radhitur është Qëndrimi i bashkëkombësve të tyre në raport me këtë komunitet .

Është e ditur botërisht se pas pushtimit të Shkupit nga Perandoria Osmane ajo u kthye edhe në qendër administrative-politike e kësaj perandorie. Krahas ndryshimit të strukturës fetare, përmes administratës dhe ndërtimeve, Shkupi, si edhe shumë qytete shqiptare fillojë të merr pamjen e një qyteti tipik oriental. Kjo ndikojë jo pak në krijimin e një mentaliteti dhe në një mënyre të ndryshme të te jetuarit si dhe në krijimin e një hendeku në mes të dy komuniteteve fetare të kombit shqiptar.

Me kalimin e kohës këta filluan të barrikadohen secili në pjesë të ndryshme me mentalitete të ndryshme. Kjo ndikoi negativisht në komunikim të ndërsjellët, në punë, në martesa e veprime të jetës së përditshme. Si komunitet për nga numri shumë më i vogël, të pa përkrahur nga pjesa tjetër shqiptare, krijuan një diskurs të ri dhe të ndryshëm të jetesës, i cili ndikoj dhe ndikon edhe sot në shuarjen e ngadalshme të tyre.

Para nesh, sidomos para Qeverive Kosovës, Maqedonisë, Shqipërisë, para intelektualëve shqiptarë në Maqedoni dhe para Kishës Katolike në Kosovë, mbetet obligim që t’i jepet përgjigjeje pyetjes se çka dhe si duhet të bëhet për ta shpëtuar nga zhdukja totale këtë aset kombëtar, që të mos mbetët vetëm si Relikt i dikurshëm.

Krejt për fund, urojë autorët për mundin, punën dhe pse jo edhe për guximin që të merren me një studim mjaft të vështirë dhe kompleks, dhe urojë të vazhdojnë tutje dhe të na sjellin edhe vepra tjera me interes për historinë dhe përgjithësisht për albanologjinë.

Faleminderit për vëmendje!

 

(Fjalë në promovimit të veprës: Familjet katolike shqiptare në Shkup (dokumente, fotografi dhe dëshmi I). Shkup: ITSHKSH & Acta non Verba, 2018. Prishtinë, 26 gusht 2018)                                              

Shpërndaje

Comments are closed.

« »