Nga Albnor Sejdiu
“Kur dashuria vullnetare përjashton xhelozinë – atëherë
është religjioni i krishterë – dashuria e krishterë.”
Novalis
Letra baritore e Imzot Dodë Gjergjit është një trupim i atyre, për të përdorur gjuhën e William Blake-ut, “këmbëve të lashta të Hyjit” – që shihen të bredhin për të shënuar urtësinë me të cilën katolicizmi i afrohet gjërave të ndjeshme. Shkrimi që vijon, e argumenton këtë në dy pika: 1]. Së pari, duke qenë se “O Dardan, a je ka’ shpia” është një letër baritore dhe i drejtohet të pagëzuarve, duhet të nënkuptohet se titulli kërkon jehonën e një përgjigjeje nga po këta të pagëzuar. 2]. Së dyti, duhet kujtuar fjalët e mistikut katolik gjerman, Meister Eckhart-it, se “zanafilla është për hatër të fundit.” Sepse në po të njëjtë frymë, ky shkrim do të fillojë nga zanafilla (titulli) për të gjetur fundet e mendimit të Imzot Dodë Gjergjit.
Mbi shënimin “Dardan” –
Para se dikush të ketë mendimin të jetë katolik, – sidomos nëse është shqiptar, – dhe kështu të jetë i çmagjepsur me mendimin se Kisha qëndron për të trupuar praninë mistike të “Hyji është dashuri” (në gjuhën e ungjillit “ὁ θεὸς ἀγάπη ἐστίν”) [Gjoni 4,16], takohet me trashëgiminë e katolicizmit. Nuk duhet shumë më pas për të kuptuar se kjo fushëvetja e Hyjit si dashuri, nuk është vetëm një besim i përligjur “metafizik” për t’i “disiplinuar shpirtrat.” Por vjen për të shfaqur në mënyrën të mistershme dashurinë (Mysterium Amoris) se si katolikët e bën ruajtjen e asaj që ishte para tyre. Dhe këtu nuk është fjala vetëm te një lidhje me popujt biblikë [Romakëve 15,19] – por, veçanërisht, në mënyrën se si trashëgimia jonë parake s’e ka pasur të vështirë të shkrihet me katolicizmin.
Kur Gjon Buzuku shkruan vetëm për të dëshmuar gjuhën shqipe. Kur imzot Pjetër Bogdani e vendos poemën e Lukë Bogdanit për zanën në fillim të librit, dhe vetë shkruan “Zana – la musa.” Kur Ndre Mjeda shkruan poema ekologjike me zanën. Kur Kanuni i Lekës, është ruajtur në masë të madhe nga At’ Gjeçovi. Kur përrallat dhe besimet intime të folkut për zanat dhe orët janë të mbledhura nga At’ Kurti dhe At’ Palaj. Kur At’ Harapi e ruan ëndrrën (e Pretashit), e cila shënon shtëpinë e një njeriu krejt të përditshëm, dhe i ruan thashethemet, me fjalët e urta. Kur At’ Gjergj Fishta i ngre zanat nga thellësia e tyre malësore dhe i bën një mysterium coniunctionis të epikës sonë. Kur At’ Pllumi na kujton se si për t’ia ligjëruar malësisë Krishtin, është dashur të tregojë se Krishti vetë ishte edhe malësor. Këto nuk janë raste sui generis: këto janë dëshmi të dashurisë krahëhapur ndaj atyre gjërave të cilat shumë lehtë mund të anashkaloheshin nën përligjjen se janë të liga. Dhe kjo dëshmi nuk përfundon këtu.
Don Lush Gjergjit nuk i vjen trup të na kujtojë Nënën Terezë dhe Shën Jeronimin. Don Fatmir Koliqi nuk harron të na kujtojë kthimet, gjetjet, dhe gjurmët tona historike. Dhe, mbi të gjithë, kur Dom Simon Filipaj – një filolog që të njëjtin e tij e kishte vetëm te Eqrem Çabej – në përkthimin e tij të Biblës i fut edhe zanat tona në të. Imzot Nikë Prela, edhe pse do të ishte krejt i përligjur të mos thoshte gjëra të tilla, nuk harronte të rrëfente edhe kur futej në burg se “unë jam ipeshkëv shqiptar për shqiptarët, “faji” i tyre është edhe i imi.” Të mos flasim pastaj për fjalimin e Imzot Mark Sopit në Kongresin Amerikan, ku shënime të këtilla mund t’i gjejmë me shumicë. Kjo nuk është një kulturë që përjashton atë që ishte dhe është para saj: por i ormis dritaret dhe muret e katedrales me to! Dhe sa për përmbledhur, edhe kur ajo që është e jona ngatërrohet dhe bëhet e papranueshme, kjo kulturë dëshmon përulësinë e saj në fjalët e Kardinalit Ernest Troshanit: “Ai [i burgosuri tjetër spiun, mik i ngushtë i Kardinalit] filloi të fliste kundër partisë në pushtet, por unë i përgjigjesha gjithnjë se Krishti na ka mësuar t’i duam armiqtë tanë dhe t’i falim ata e të punojmë për të mirën e për begatinë e popullit.”
Kështu, as Imzot Dodë Gjergjit s’i vjen trup të shënojë dorën e Kishës së tij me emrin “Dardan.” Sepse religjioni të cilën e bariton, asnjëherë nuk i ka parë gjërat tona si të liga, asnjëherë s’i ka dhënë emërtime të liga, dhe asnjëherë s’e ka harruar që Bibla nuk na shitet si një “kusht i frikës prej vdekjes” – por na dhurohet si një besëlidhje. Përdorimi aty i fjalës “Dardan” nga imzoti nuk është nacionalizëm “Blut und Boden” i Gjermanisë naziste, nuk është nacionalizëm francez nëse ndihesh apo nuk ndihesh i tillë, nuk është as ndonjë “konspiracion” i qytetit të çelësave për t’i krishterizuar gjërat – por një mendim i cili mban gjurmët e magjepsjes së katolicizmit me gjërat të cilat i quajmë shtëpi, prej moteve kur ky religjion degëzoi rrënjë në dheun tonë. Katolicizmi (jo vetëm) shqiptar s’e mban barrë vetëm kryqin, por edhe misterin e dashurisë së këtij kryqi ndaj të kaluarës së atyre që jetojnë duke e besuar atë, bashkë me të tjerët që nuk besojnë në të – por me të cilët e kemi një shtëpi të përbashkët dhe i detyrohemi nder dhe dashuri. Misteri i dashurisë katolike, përfundimisht, nuk është thjesht një profeci, por premtim që dëshmohet në nder të së gjithës. Pas së gjithash, dhe për të kujtuar vathën hermeneutike të këtij religjioni, kjo dëshmohet edhe në emrin që e mban – “kata” + “holos” (“në nder” apo “për tërësinë”).
Mbi shënimin “a je ka’ shpia” –
Grekët e vjetër, për të shënuar në një emër bashkimin e fshatrave të tyre drejt polisit, e kanë përdorur fjalën: συνοικισμóς, (sunoikismos: συν, sun (bashkë) + οἶκος, oikos (shtëpi)). Edmund Burke-u, nismëtari i konservatorizmit europian, dhe më vonë në bashkëkohoren, ndjekësi i tij, Sir Roger Scruton, tregojnë se është pikërisht ndjenja e magjepsjes që ne e kemi për shtëpinë tonë të përbashkët ajo e cila është parake të ruhet për të menduar se çfarë shoqëria (si ajo që ishte, është, dhe do të jetë) është. Në të njëjtën vijë argumentuese, mund të mendohet edhe pse Imzot Dodë Gjergji ka një arsye që nuk ka ardhur më herët t’i takojë të pagëzuarit: dhe ka një arsye akoma më shumë se pse, edhe pasi të pagëzohen, s’i udhëzon që ata të shkatërrojnë këtë shtëpi të përbashkët. Imzoti nuk thërret për luftë, apo mëri, apo mospranim ndaj atyre “vëllezërve dhe motrave” që nuk e bëjnë kthimin: Imzoti edhe në kthimet e mëdha (sikurse janë pagëzimet) është duke e konservuar shtëpinë tonë të përbashkët. Sepse për të, shtëpia e përbashkët nuk është një kontratë e cila rrezikon të prishet sa herë që banorët e saj fillojnë të armiqësohen. Pikërisht në armiqësi, kur ne e shohim pjesën tonë dhe pjesën e tjetrit që nuk përshtaten, shtëpia duhet të tregojë se është një shtëpi për të gjithë duke u thirrur në bashkëjetesë. Apo, në fjalët e Imzotit, “bashkëpërgjegjësi, bashkëveprim, bashkëshenjtërim, bashkëdëshmim, bashkëpërfitim.”
Letra baritore e Imzot Dodë Gjergjit, e thurur në atë vegjën e misterit të dashurisë katolike, na kujton se katolicizmi nuk e ka ruajtur këtë ndjenjë të shtëpisë vetëm në motet kur e ka pasur nevojën për të mbijetuar edhe vetë. Katolicizmi në paqe dhe në luftë e mban këtë besëlidhje me trashëgiminë tonë. Në paqe dhe në luftë s’bën gjëra kundër shtëpisë sonë të përbashkët. Se atëherë dhe tani, e kaluara e shtëpisë tonë do të jetë e dëshmuar në dritaret, muret, dhe në mënyrën se si ne thirremi (“Dardan”) kur i fusim këmbët brenda mureve të Katedrales tonë. Sërish dhe sërish për të na treguar se gjërat tona nuk duhet urryer, por duhet të duhen. Misteri i dashurisë katolike – për të cilën Imzot Dodë Gjegji është një dëshmi e përsosur – përgjatë historisë nuk ka vuajtur dhe akoma nuk vuan nga sëmundja e okiofobisë (frikës ndaj shtëpisë tonë).
Mbi fundin si ajo që ishte në fillim –
Për t’ia lidhur thesit me grurë grykën, kur Imzot Dodë Gjergji na pyet në titull, nëse është për t’u thënë ajo që tashmë është nënkuptuar, përgjigja duhet të jetë –
“Ka’ shpia jemi, ka shpia jemi, o At, a mun’ erdhe.”
Por me kujtimin se kjo letër baritore e Imzotit nuk është një thirrje e dobët e një bariu që vajton për delet e humbura në një derë të imagjinuar. Në këtë letër, hermeneutika e shtëpisë katolike papritur na takon ballë për ballë me përulësinë dhe mirënjohjen e mënyrës se si rendi i gjërave brenda shtëpisë sonë të përbashkët rregullohet heshtur. Nuk është vetëm e rastit që Imzoti e lë krejt në fund teologjinë dhe misterin e Krishtit. Këto, patjetër, janë primare për të, por duhet kohë që të kuptohet se pasojën e tyre ne e jetojmë përmes Kishës së tij, nganjëherë edhe duke i marrë si të mirëqena. Pasojat se si katolicizmi ka dredhur rrënjë me njerëzit tanë, me zanat tona, me ëndrrat tona, me dëshmitë tona dhe krejt së fundi, me dëshirën tonë për t’u kthyer tek ai: asnjëherë duke mos harruar të tregojë nder edhe dashuri ndaj atyre që jetojnë në shtëpinë e përbashkët dhe të cilët s’e besojnë atë. Në sytë e Imzotit, ne takojmë pasqyrimin e asaj pamjes së përulur të dashurisë, ku urtësia ulet në mesin e shtëpisë sonë duke na kujtuar pse ajo është e përbashkët, pa na quajtur të ligë apo të huaj edhe nëse jemi “tjetri” brenda saj. Dhe këtë mund ta bëjë fillimisht duke e njohur fundin se çfarë do të thotë të jesh katolik: me fjalë të tjera, vetëm sepse thellë brenda shpirtit të Imzotit, një vargmal i shpirtrave gjëmon:
Ave – Christus Rex!
. . .
“Ati i pushtetshëm (. . .) duke ia soditur Plagët e Tija të ngushëlluara, e pyeti duke i thanë ”çfarë janë këto Plagë në mesin e Druve Tua?” Shëlbuesi (Krishti) u përgjigj: “me këto jam Plaguar në shtëpinë e atyre që më patën dashur.” [Zakaria kap. 13(:6)] (. . .)”
Imzot Pjetër Bogdani, “Cuneus Prophetarum,” vëllimi 2, pjesa – IV.II.2.
(Teksti u lexua si paraqitje e letrës baritore në takimin kulturor “Pena e Dritës” në Bibliotekën “Ernest Koliqi” në Prishtinë, më 19 shkurt 2026)
Postimi i Mëparshëm
