Arqipeshkiva e Shkupit në relatat e arqipeshkvinjve të saj në shekullin XVIII (pjesa II)

Nga Don Frok Zefi

Hyrje

Perandoria osmane, njëlloj si të gjitha perandoritë botërore nëpër historinë njerëzore, njihet si një prej perandorive më të mëdha dhe më të fuqishme; ajo e kishte dëshmuar fuqinë e saj në botë përmes një organizmi të shkëlqyer ushtarak që gëzonte ushtria e saj, e cila ishte aq e pathyeshme.  Shtrirja e asaj perandorie ishte mbresëlënëse; gjeografikisht ajo shtrihej në tre kontinente. Sulmet e saj ushtarake, pushtimet dhe më pas fitoret e saj soqëroheshin me plaçkitje të shumta, të cilat shërbenin jo vetëm si shpërblime lufte për ushtarakët e saj, por edhe si një nxitje e fortë për pushtime të reja.

Në tokat e pushtuara valonte më pas gjysmë hëna islame, ndërsa minaret e xhamive ngriheshin deri në qiell, duke shërbyer si dëshmi se bijtë e islamit jo vetëm që ishin në rrugën e pushtimeve të reja, por ata kishin shkelur e do të vazhdonin që të shkelnin “viset  armiqësore”,  Tokat e pushtuara, dikur kishin qenë të krishtera.

Nxitësi më i madh i pushtimeve të reja plaçkitëse, ishte vet sulltani osman, i cili kishte vendosur një disiplinë të rreptë në gjithë strukturën organizative ushtarake të perandorisë, që ishte mjeti dhe fuqia kryesore e pushtetit dhe politikave të tij për pushtime të reja.

Perandoria osmane qëndroi në ekspansion dhe lulëzim të vazhdueshëm e të gjithanshëm deri në ditën e fundit të jetës së sulltan Suljemanit të Madhërishëm, i cili përgjatë viteve të gjata të sundimit të tij kishte udhëhequr drejtpërdrejt ushtritë për Evropën, duke ardhur me këmbësor deri përballë brigjeve të Italisë dhe portave të Austrisë. Sa ishte gjallë, sulltan Sulejmani i Madhërishëm ishte në mënyrë konstante një kërcënim dhe tmerr i vazhdueshëm për Evropën, mirëpo pas vdekjes së tij, gradualisht do të çonin në dobësimin e perandorisë, e cila në fund të shekullit të XVIII^të do të përballej me sfida serioze për ekzistencën e saj, dhe në fund edhe rrënimin e saj në fillim të shekullit të XX^të.

Gjendja në oborrin perandorak sa vinte dhe bëhej më problematike, pasi kishin nisur intrigat dhe lufta për pushtet, punët shtetërore nuk merreshin seriozisht.  Luftrat që i imponoheshin perandorisë osmane, kishin nisur ta dobësonin shumë atë, sepse sa herë nisej për luftra të reja, kthehej humbëse prej andej, dhe kështu humbiste edhe territore, edhe burime materiale.

Ndërkohë, elementet konservativ brenda perandorisë në prapaskenë bënin lojra të rrezikshme vetëm për të përfituar personalisht, duke vënë në rrezik gjithë shtetin, interesat personale tashmë kishin më shumë  rëndësi sesa ato shtetërore.

Rënia e perandorisë osmane përfundimisht në vitet e para të shekullit të XX^të, do të ndryshonte politiken botërorr, luftrat botërore do të ishin të pashmangshme dhe me pasoja të tmerrshme për të gjithë botën. Është pikërisht ky konteksti historiko-shoqëror, brenda të cilit do të shohim zhvillimet e mëtejme kishtare në arqipeshkvinë e Shkupit të shekullit të XVIII^të.

Relatat e arqipeshkvit  Gjon Nikoll Kazazi

Përfaqësuesi i Kongregatës dhe arqipeshkvi i Zarës, Vinçenc Zmajeviqi, e kishte emëruar dom Gjon Nikollë Kazazin si vizitues apostolik për besimtarët e Bullgarisë, duke qenë se e çmonte shumë dhe e konsideronte një prift shumë të përgatitur. Nga pjesa hyrëse e relacionit mbi vizitën apostolike, e shkruar nga vet vizitori apostolik, mësojmë se ajo vizitë apostolike ndryshonte nga të tjerat, pasi ai kishte qenë i detyruar që të përdorte metoda të tjera, të përdorte gjithashtu statute, vendime dhe urdhra, në të cilat parashikoheshin mosmarrëveshjet midis arqipeshkve sa i takon rolit të priftërinjve, e rregulltarëve, duke konsideruar edhe renditjen hierarkike të nëpunësve kishtar. Në relacion shkruhet gjithashtu se besimtarët e atjeshëm kishin nevojë për priftërinj, të cilët duhej të dërgoheshin atje për tu kujdesur për besimtarët e për tu ndarë atyre sakramentet, edhe pse kjo do ta vendoste në rrezik jetën e tyre.

Vizitori e kishte pranuar detyrën madje duke vënë në rrezik edhe vet jetën e tij, për shkak se përballej me kërcënime të shumta nga myslimanët, nga banditët grek, nga sëmundja e mortajës, nga bora, akulli, i ftohti, ujërat e rrëmbyera të lumenjve, si dhe nga frika e cila e shoqëronte në çdo hap.^[1] Kongregata e kishte urdhëruar këtë vizitë apostolike në mënyrë të qëllimshme, sepse ajo synonte që të informohej mbi rastet fatkeqe, si dhe mbi gjendjen e besimtarëve që po shtrëngoheshin që të jetonin mes një populli mizor. Kongregata nuk ishte në dijeni të fakteve dhe të situatave me të cilat përballeshin besimtarët e atjeshëm, prandaj i nevojitej në mënyrë urgjente ky relacion mbi vizitën apostolike; ajo nuk mund t’i besonte askujt, përveç atij që ajo vet e kishte dërguar për të parë mjerimin në të cilin jetonin besimtarët e atjeshëm.

Kjo vizitë ishte gjithashtu e dobishme, sepse u jepte besimtarëve të krishterë bullgarë të kuptonin se Kongregata për Përhapjen e Fesë kujdesej për ta. Në vitin 1738, fill pas vrasjes së dom Mikel Dobromirit dhe dom Nikollë Boshkoviqit, besimtarët e atjeshëm kishin mbetur pa prift, dhe pikërisht kjo kishte qenë edhe arsyeja që vizitori u kishte sjell një prift, të cilin e kishte ngarkuar me detyrën që të kryente shërbesë atje. Prifti që vizitori u kishte sjell, ishte një prift shqiptar nga ipeshkvia e Shkodrës i quajtur dom  Nikollë Radovani. Ardhja e priftit, u dha një siguri më të madhe besimtarëve, të cilët nisën që ta falënderonin Zotin dhe Selinë e Shenjtë, që nuk i kishin harruar. Ndërsa besimtarët e ipeshkvijve të tjera, kishin shprehur dëshirën që të kishin ipeshkvit e tyre, dhe kjo duhej marrë parasysh, ndërsa po bëheshin të gjitha përpjekjet për ta plotësuar këtë kërkesë, me qëllim që edhe ata të ndiheshin plotësisht të sigurt.^[2]

Interesant është edhe relacioni mbi këtë vizitë apostolike, i shkruar nga dom Gjon Nikollë Kazazi, ku ai tregon se kishte qenë i detyruar që të udhëtonte thuajse gjithë kohës me kalë, bashkë me shoqëruesit e tij të cilët rrinin gjithë kohës të armatosur, dhe se për çdo ditë nuk ishin ndalur, por kishin përshkuar rreth 30 deri 40 milje rrugë. Mes të tjerash ai tregon se, dimri i ashpër dhe rrugët e bllokuara nga bora, ia kishin vështirësuar shumë udhëtimin e mëtejshëm.^[3]

Vizitori së bashku me shoqëruesin e tij, ishte nisur nga Gjakova më 13 shkurt, të vitit 1742, duke marrë me vete edhe dom Nikollë Radovanin, që ishte një prift i ipeshkvisë së Shkodrës, për shkak se do ta emëronte famullitar në Bullgari, dhe një prift tjetër që gjendej nën përkujdesin e tij, dhe që për shkak të mungesës së arqipeshkvit Summa, e në mungesë të priftërinjve të tjerë, do ta dërgonte në Shqipëri ku edhe do ta shuguronte si ipeshkv të Sapës.^[4] Pasi kishin kryer këtë vizitë një ditore, më në fund kishin arritur në fshatin Papas, ku vizitori kishte rrëfyer besimtarët, si dhe kishte kunguar dhe kurorëzuar edhe një çift.^[5] Gjatë rrugës vikari apostolik, dom Gjon Nikollë Kazazi kishte vizituar gjithashtu edhe vendbanimet ku gjendeshin besimtarët e krishterë, e u kishte ndarë atyre rruzaret, medaljonet si dhe relikte të tjera të cilat i kishte prurë nga Roma. Kështu pra, kishte përfunduar kjo vizitë pranë besimtarëve të krishterë në arqipeshkvinë e Shkupit, e cila ishte mbyllur me një sukses të madh sidomos në planin shpirtëror të besimtarëve.^[6]

Vizitori apostolik dom Gjon Nikollë Kazazi, u nis nga Shkupi për në Bullgari, dhe me të arritur në Sofje, u strehua në shtëpinë e  Josip Mirkoviqit, ku edhe ruheshin paramentet e shenjta të kishës së Sofjes dhe të disa kishave të tjera, e ku më parë mblidheshin shumë besimtar të krishterë. Duke respektuar edhe dëshirën e mikpritësit, vizitori apostolik kishte lënë në shtëpinë e tij dom Nikollë Radovanin. Ndërsa dom Gjon Nikollë Kazazi, për sa kohë që ndenji në Sofje u strehua tek Ahmet pashai, i cili ishte administrator i gjithë Rumelisë. Pikërisht në shtëpinë e Ahmet pashait, shërbente si mjek një besimtar i krishterë i quajtur Onufri della Roka, i cili e kishte këshilluar vizitorin apostolik, që ta kryente vizitën e tij duke përdorur emrin e një tregtari francez, e kurrsesi të mos prezantohej si një vizitor apostolik. Ky mjek dhe besimtar i mirë i krishterë, pasi mori letër rekomandimet dhe pasaportën nga  pashai i Sofjes, e nisi dom Gjon Nikollë Kazazin për në Stamboll.^[7] Sapo mbërriti në Stamboll, u shoqërua  nga një jeniçer dhe nga Pjetër Zogaj, e kështu  shtatë ditë më vonë, duke ecur përmes qytetit të Filipolit, të tre arritën në qytetin Pallanke të Mustafa pashait.^[8]

Ditën tjetër arriti në qytetin e Adrianopojës, dhe me të hyrë në Babë u sulmua nga taksambledhësit, të cilët e pyetën nëse ai ishte vizitor apostolik apo jo, e kur ai e kishte pohuar këtë gjë, ata i kishin kërkuar që tu paguante taksën.^[9] Më tej vizitori apostolik i dorëzoi ambasadorit të Francës në Stamboll letër rekomandimet e Onufri della Rokës, çka bëri që ambasadori francez të kujdesej personalisht për dom Gjon Nikollë Kazazin, duke siguruar për të një vendim nga sulltani që e lejonte të qarkullonte si vizitor. Ndërkohë ambasadori dhe sekretari i tij, i kishin dhuruar vizitorit apostolik edhe një shumë monetare prej 3 cekinësh.^[10] Pas gjithë këtyre peripecive  dom Gjon Nikollë Kazazi mundi që të qëndronte në Stamboll për 15 ditë, e me tu kthyer në Adrianopojë, nisi menjëherë vizitën apostolike në Bullgari.^[11] Sapo kishte përfunduar vizitën apostolike në Bullgari, raportoi se nuk i ishin krijuar mundësitë për të kryer gjithë sa duhej të kryente, e megjithatë kishte mundur të bënte aq sa e kishin lejuar rrethanat. Në këtë kontekst ngjarjesh, duhet ta kujtojmë se ai ishte nisur në këtë udhëtim apostolik vetëm sepse ishte një detyrë të cilën ia kishte ngarkuar Kongregata, dhe kishte rëndësinë e vet pasi lidhej me shpëtimin e shpirtrave të besimtarëve të atjeshëm, dhe për hir të besimit që Kongregata kishte treguar ndaj tij, ai si një bir i dëgjueshëm i kishës, ishte treguar i gatshëm për të shërbyer kudo ku do ta caktonin.^[12]

Më 29 tetor,  të vitit 1742, Viçenc Zmajeviqi e informonte Kongregatën se në muajin korrik të po atij viti, në Budva kishte ardhur vikari apostolik i Serbisë, dom Gjon Nikollë Kazazi, i cili sapo ishte kthyer nga vizita apostolike qe kishte kryer në Bullgari, mirëpo situata ishte shumë e rënduar për shkak se kudo kishte pllakosur mortaja, dhe urdhrat që kishte nxjerrë perandoria osmane për kufizimin e lëvizjeve për mospërhapjen e sëmundjes, lejonin që dom Gjon Nikollë Kazazi të hynte vetëm në portin e Budvës.  Të gjitha këto ishin shqetësime dhe shpenzime të tepërta për të, prandaj arqipeshkvi Zmajeviq i propozoi që me anë të një varke të nisej për në Ankona dhe karantinën ta mbante atje, e më pas të kthehej në Zarë. Dom Gjoni bëri pikërisht kështu, e kur arriti në Ankona i dërgoi Kongregatës për Përhapjen e Fesë, relacionin e plotë në lidhje me vizitën apostolike që kishte kryer në Bullgari.^[13]

Relacioni i 06 nëntorit, të vitit 1942, i shkruar nga dom  Gjon Nikollë Kazazi, shërben edhe si një dokument njoftues për priftin e lartë të kishës së shën Jeronimit të Romës, përmes të cilit ai e njofton se pas kthimit nga Bullgaria, e pas humbjes së një kohe të vyeshme nëpër karantina, tashmë ndodhej në Ankonë. Njëkohësisht, po aty, ai i shkruante sekretarit të Kongregatës, se më e mira do të ishte që relacionin mbi vizitën kanonike në Bullgari ta sillte personalisht; mirëpo nëse Kongregata mendonte se nuk ishte e nevojshem që ai të vinte personalisht në Romë, pas dërgimit të relacionit, e ashtu siç do të urdhërohej, e pasi të vendoseshin edhe dy shërbestarët e rinj, njëri në Bullgari e tjetri (një shqiptar) në kolegjin e Loretos, ai do të rikthehej në arqipeshkvinë e Shkupit, ku do të kryente detyrat e zakonshme.^[14]

Një tjetër relacion i shkruar prej dom Gjon Nikollë Kazazit, u shkruajt nga Fermo, më 10 dhjetor, të vitit 1742, të cilë ai ia kishte dërguar sekretarit të Kongregatës, e që për fat të keq nuk kemi mundur ta lexojmë, pasi është shumë e dëmtuar;^[15] e shumta çka mund ta mësojmë nga ky relacion është se, dom Gjon Nikollë Kazazi nuk ishte kthyer në Zarë, por gjatë gjithë vitit 1743 kishte qëndruar në Itali, ku edhe kishte marrë shugurimin në Romë për të qenë arqipeshkv i Shkupit.

Në vitin 1743, dom Gjon Nikollë Kazazi e kishte njoftuar personalisht Kongregatën për Përhapjen e Fesë, mbi gjendjen ekonomike të arqipeshkvisë së Shkupit. Edhe pse ishte arqipeshkëv i Shkupit, si dhe administrator i gjithë ipeshkvijve në territorin e Serbisë, dom Gjon Nikollë Kazazi nuk merrte asnjë të ardhur financiare as nga ipeshkvia, as nga administrata, as nga mensa, e kështu me radhë; ai jetonte vetëm me 200 skude që i merrte si mbështetje ekonomike  nga Kongregata.

Nga të gjitha famullitë, vetëm famullia e Zogajve kishte një pronë të vogël, një livadh, ndërsa famullia e Prizrenit kishte në pronësi një vresht. Për shkak të varfërisë së madhe që mbretëronë në këto famulli, famullitarët pas një kohe të shkurtër detyroheshin që të largoheshin prej tyre.^[16]Të ardhurat që famullitë merrnin nga Kongregata për Përhapjen e Fesë nuk mjaftonin për mbajtjen e famullisë, prandaj duhej ndihmë e veçantë. Ndihma aktuale që famullitë merrnin  nga Kongregata për Përhapjen e Fesë, ishte si vijon:

• famullia e Kratovës së bashku me Shkupin, 15 cekinë;
• famullia e Janjevës së bashku me Prishtinën, 12 cekinë;
• famullia e Pejës, 11 cekinë;
• famullia e Gjakovës së bashku me Zogajn, 11 cekinë;
• famullia e Prizrenit së bashku me Zymin, 9 cekinë.

Për famullitë e  Kratovës, Shkupit, Janjevës dhe Prishtinës, arqipeshkvi mendonte se për to duhej rritur ndihma. Me këto të ardhura, përveç shpenzimeve, duhej të paguheshin edhe taksat për qeveritarët osman, duheshin blerë dhurata të shumta, si dhe duheshin ndihmuar edhe besimtarët e varfër të cilët e kishin të pamundur të paguanin taksat.^[17] Në të gjitha famullitë e përmendura duhej të kishte më shumë priftërinj, por për shkak të varfërisë së madhe numri i tyre ishte zvogëluar në minimum. Kjo ishte edhe arsyeja se përse besimtarët vizitoheshin nga prifti një herë në vit ose akoma më rrallë, ndërsa shumë besimtar të jetë vdisnin pa pasur mundësi që të merrnin sakramentet e vdekjes.^[18]

Në relacionin e tij dom Gjon Nikollë Kazazi, ndërsa i bën një përshkrim të shkurtër të gjithë vështirësive me të cilat përballeshin priftërinjtë vetëm e vetëm për hir të dashurisë që kishin për Kongregatën, për Selinë e Shenjtë, për Zoti dhe për besimtarët e gjorë, thekson se ata e meritonin një ndihmë më të madhe nga Kongregata.^[19]

Për ta përmirësuar disi gjendjen ekonomike të priftërinjve, në relacionin dërguar Kongregatës për Përhapjen e Fesë, dom Gjoni bën një shpjegim sa u takon dallimeve midis dy kategorive të priftërinjve, të cilëve deri në atë kohë u ishte besuar shërbesa shpirtërore ndaj besimtarëve. Sipas tij klasifikimi dhe dallimet mes tyre, ishin si më poshtë:

• Kategorisë së parë (1), i takonin ata që ishin edukuar në ndonjërin prej kolegjeve të Kongregatës së Shenjtë, të cilët pasi studionin dhe ishin shuguruar me titullin e misionarit apostolik, dalloheshin për dituri, shenjtëri, nënshtrim dhe vartësi, dhe që çdo herë i mbeteshin besnik ordinarit të tyre sa u përket sjelljeve, e durimit në vuajtje, duke mos e braktisur vendlindjen dhe misionet e tyre, as në kohën e përndjekjeve osmane, e as në kohën e sëmundjeve të ndryshme siç ishte ajo e mortajës. Ata thirreshin për misione, sepse kështu emëroheshin me dekret nga Kongregata për Përhapjen e Fesë.
• Kategoria e dytë (2) e priftërinjve,  ishin  ata të cilët kishin ardhur nga ipeshkvitë e Shqipërisë, për shkak të mungesës së priftërinjëve nga Serbia. Këta priftërinj ishin të papërgatitur,  nuk kishin mbaruar asnjë lloj studimi,  nuk flisnin gjuhën italiane e latine, nuk dinin të lexonin dhe për rrjedhojë  nuk i kuptonin as librat e shenjtë. Përkundër gjithë këtyre mungesave, me mundim të madh ishin shuguruar për thirrje priftërore, dhe pastaj që të gjithë ishin bërë famullitarë dhe rrëfyes, duke u kujdesur për shpirtrat e të tjerëve,  [mund të merret me mend se çfarë pasoja të rënda lindnin nga gjithë ajo mospërgatitje]. Problematikat me ta ishin të shumta, duke filluar me natyrën e tyre të vrazhdë, për shkak se ishin të paturpshëm dhe mospërfillës ndaj studentëve të Kongregatës së Shenjtë, e megjithatë kishin edhe ambicje për tu bërë të nderuar dhe të respektuar njëlloj si misionarët apostolik; përveç kësaj,  me ta kishte edhe probleme të tjera, sepse sapo shihnin rreziqe të ndryshme me të cilat duhej të përballeshin, të tilla si dëbimet, mortaja, e kështu me radhë, iknin të parët, duke e braktisur grigjën e tyre e duke i lënë besimtarët në mëshirë të fatit. Sa u takon urdhrave të arqipeshkvit, ato nuk i zbatonin, e megjithatë kërkonin nga Kongregata të njëjtën ndihmë që merrnin priftërinjët që kishin mbaruar studimet. Për fat të mirë, kohëve të fundit, në arqipeshkvinë e Shkupit nuk kishin mbetur më priftërinj të tillë, dhe që raste të tilla të mos përsëriteshin më, dom Gjon Nikollë Kazazi i kërkoi Kongregatës së Shenjtë që të nxirrte një dekret për priftërinjtë që vinin nga ipeshkvitë e tjera, në bazë të së cilës ata nuk mund të kishin të njëjtat privilegje të cilat me dekret papnor u takonin priftërinjve që kishin mbaruar studimet, e që nuk guxonin që të thirreshin si  misionarë apostolik.^[20]

Duke shqyrtuar relacionin e dom Gjon Nikollë Kazazit, në mbledhjen e përmendur, Kongregata nxori një dekret ku mes të tjerash, thuhej:

1. Titulli i misonarit apostolik u takon vetëm studentëve që kanë përfunduar studimet në kolegjet papnore, si dhe priftërinjve të tjerë të cilët janë dërguar në misione përmes dekretit të veçantë të lëshuar nga Kongregata për Përhapjen e Fesë. Ky dekret le të bëhet i njohur në të gjitha ipeshkvit e Shqipërisë, Maqedonisë, Serbisë dhe Bullgarisë, me qëllim që ato të mos shugurojnë priftërinj të paaftë dhe të papërshtatshëm, duke u kujdesur gjithashtu që priftërinjve të huaj të mos u besohen famullitë e ipeshkvijve përkatëse, nëse ata fillimisht nuk e kanë kaluar provimin, ose nëse vikari i tyre i përgjithshëm nuk e vë re si përshtatshmërinë ashtu edhe përgatitjen e tyre.
2. Kërkesa e referuesit legalizohet deri në dekretin e ri të Kongregatës për Përhapjen e Fesë, ndërsa referuesit dhe pasardhësit të tij i lind detyrimi në ndërgjegje.^[21]

Në kohën kur  Gjon Nikollë Kazazi u kthye nga Roma, gjendja në arqipeshkvi ishte e rënduar së tepërmi; atje ai gjeti vetëm dy priftërinj të cilët me mundime dhe shpenzime të mëdha punonin vetë. Për shkak të mungesës së priftërinjve, si dhe për t’i lehtësuar disi dy priftërinjtë e vetëm që i kishin mbetur, Gjon Nikollë Kazazi thirri edhe dy françeskanë nga ipeshkvia e Pultit, si dhe dy priftërinj nga ipeshkvia e Sapës.

Ndërkohë kishin hyrë në përdorim edhe rregullat e reja për shkruarjen e relacioneve, e në vijim të kësaj arqipeshkvi Karagiq e shkroi relacionin e vitit 1747, pikërisht duke respektuar udhëzimet e dhëna nga Kuvendi i Arbrit. Më saktësisht, rregullat për shkruarjen e relacioneve gjenden në pjesën e tretë të Kuvendit të Arbrit, titulluar, “ Mbi relacionet e Kongregatës së Shenjtë për situatën në ipeshkvi.”^[22]

Relacioni i vitit 1743 paraqet interes pasi e shpjegon në detaje gjendjen e vështirë të ipeshkvisë, si dhe të vështirësive me të cilat përballej gjithë komuniteti i krishterë i asaj kohe; mes të tjerash arqipeshkvi shkruan se famullitarët e tij bënin çdo përpjekje e sakrificë për të vizituar gjithë besimtarët e tyre, të cilët ishin pjesë e komunitetit të të krishterëve të arqipeshkvisë. Famullitarët ose mungonin ose ishin aq të paktë, saqë arqipeshkvi i kryente vizitat kryesisht personalisht, e në ndonjë rast mbështetej edhe nga priftëria e paktë në numër. Në relacion theksohet se vizitat tek besimtarët kryheshin me përpikmëri, me qëllim që asnjë nga misionet të mos mbetej i pavizituar. ^[23]

Në relacionin e tij arqipeshkvi e theksonte shpesh se administrimi i arqipeshkvisë ishte i vështirë, pasi arqipeshkvia e Shkupit ishte tepër e varfër. Arqipeshkvia si rregull kishte nën administrimin e saj shumë famulli, por nuk kishte mjetet e nevojshme për tu kujdesur për të gjitha, e për pasojë numri i famullive kishte rënë; aktualisht ajo kujdesej për famullitë dhe misionet ekzistuese të cilat ishin si vijon:

• Kratova me Shkupin;
• Janjeva, Prizreni, Gjakova me Zogajn; (dhe)
• Peja, Zymi me Rugovën;

ku shërbenin françeskanët.

Arqipeshkvia ishte në vështirësi edhe për infrastukturë, asaj i mungonte jo vetëm një katedrale,  por edhe kishat, pasi nuk kishte kisha të tjera, kjo ishte edhe arsyeja se përse mesha mbahej nëpër banesa private. Të vetmet famulli që kishin ndërtesa kishtare, ishin famullia e Janjevës dhe ajo e Zymit, ku ekzistonin kisha në të cilat besimtarët i plotësonin të gjitha detyrimet e tyre fetare. Famullia e Pejës dhe ajo e Zogajve, kishte gjithashtu edhe shtëpitë famullitare, të cilat e bënin më të lehtë shërbesën e famullitarëve si dhe praninë e tyre të vazhdueshme në komunitet.

Edhe Shkupi kishte një shtëpi famullitare, por mirëmbajtja e saj paraqiste vështirësi. Gjendja në qytetet dhe misionet e tjera ishte e rëndë, pasi nuk kishte shtëpi famullitare, dhe priftërinjtë ishin të detyruar që të strehoheshin nëpër shtëpitë e tyre familjare. Përveç këtyre vështirësive, në arqipeshkvinë e Shkupit nuk kishte as sakristi, as depozitë e as arkivë; ato pak libra të regjistrit të gjendjes civile që ekzistonin, ruheshin nëpër thasë në shtëpitë e famullive apo në shtëpitë ku strehoheshin priftërinjtë. Në arqipeshkvi gjendeshin gjithashtu edhe dy priftërinj që ishin student të kolegjit papnor, të cilët ishin dom Pjetër Bytyqi, vikari i përgjithshëm i arqipeshkvit, dhe dom Pjetër Berisha. Ishte i pranishëm gjithashtu edhe dom Zef Llumbeshi, por ai ende nuk ishte shuguruar sepse ishte shumë i ri. Pjesë e arqipeshkvisë ishin edhe dy priftërinj të tjerë, por që për momentin gjendeshin jashtë arqipeshkvisë, dhe ata ishin përkatësisht: dom Ndre Braçani, i cili kishte shkuar pranë arqipeshkvit Mikel Summa (në Osijek), dhe dom Pjetër Shota, i cili gjendej në Shkodër. Vështirësi të mëdha kishte arqipeshkvia edhe  për rregulltarë, pasi gjendej vetëm një i tillë i ardhur nga Maqedonia, (më saktësisht nga prefektura e françeskanëve të Maqedonisë në Shqipëri).^[24]

Prefektura e Maqedonisë nga ana e saj, përfshinte edhe disa famulli françeskane që ishin në ipeshkvinë e Lezhës. Kur u pyet nëse kishte kandidatë për thirrje priftërore, arqipeshkvi u përgjigj kështu,  “janë disa të rinj, që i kam ndarë nga gjiri i familjes  për t’i edukuar për thirrje priftërore, emrat e të cilëve janë: Gjon Pal Zogaj, Nikollë Bosko, Marini, Pjetri, një tjetër i quajtur Gjon, një tjetër i quajtur Pjetër, e që të gjithë bashkë shkojnë  në shtatë studentë. Që të gjithë janë të moshave nga 12 deri në 18 vjeç.”^[25]

Arqipeshkvi kërkonte nga papa dhe nga Kongregata që këta të fundit, ta emëronin dom Fran Zigizmundin, priftin e lartë të kishës së shën Jeronimit në Romë, si përfaqësues të tij, i cili do të mundej që të vizitonte pragjet apostolike në vend të tij gjatë atyre tre viteve. Ai lutej gjithashtu që të ndaheshin autorizimet që u jepeshin ipeshkve që shërbenin në vendet e heretikëve.^[26] Në përfundim të këtij relacioni, pikërisht në shtesën e saj, arqipeshkvi jepte gjithë të dhënat e regjistruara për ndihmat që kishte marrë ai dhe priftërinjtë e tij prej vitit 1744 e deri në vitin 1746, (dhe në këtë periudhë ndihmat që kishin marrë kishin arritur në shumën e 985 skudëve.)^[27]

Ndërsa në relacionin mbi vizitën kanonike në arqipeshkvinë e Shkupit, që i takon vitit 1750, arqipeshkvi Gjon Nikollë Kazazi shkruan se në mbretërinë e Serbisë kishte disa ipeshkvi të cilat kishin mbetur pa ipeshkv, dhe kjo ishte pikërisht arsyeja se përse arqipeshkvi i Shkupit administronte ipeshkvitë e Beogradit, Smederevës, Vidinës, Prizrenit dhe gjithë ipeshkvit e tjera, duke qenë se ishte administrator i gjithë mbretërisë së Serbisë.

Mes të tjerash ai shkruan se, edhe më parë kishte kryer vizita dhe kishte dërguar relacione mbi situatën sidomos në misionet e Kratovës, Janjevës, Prizrenit, Pejës, Gjakovës, Zymit, Zogajve, Saristës, Letnicës, Brazezit, Nizaorit, dhe Karvasavës.^[28] Aktualisht po dërgonte informacion mbi vizitat që po kryente në vende të tjera të ipeshkvisë; sipas të dhënave që kishte mbledhur, ai raportonte se në disa fshatra nuk kishte pasur vizitë kanonike për plot 18 vite, në fshatra të tjerë nuk ishte kryer asnjë vizitë për plot 30 vite, ndërsa disa fshatra të tjerë ishin harruar për plot 45 vite, e për pasojë të vetmet që e dinin çfarë ishte krezmimi, ishin gratë e shtyra në moshë. Këto fshatra të harruar për kaq shumë vite gjendeshin në afërsi të Prizrenit, dhe më konkretisht ato ishin: Budakova, Papesi, Popolani, Lunizata, Kosturi, Visoki, Radogoshi, Çami, Xërxa, Ruzeta, Babaj. Për shkak se në ato fshatra jetonin laramanët, ai i kishte vizituar për të kuptuar nëse ata dëshironin që të konsideroheshin si besimtar të krishterë sipas kushteve të përcaktuara nga papa Benedikti i XIV^të, me qëllim që tu krijohej edhe mundësia për të marrë sakramentet e kishës së krishterë.^[29]

Në këtë relacion Gjon Nikollë Kazazi mes të tjerash, shkruante se në arqipeshkvinë e Shkupit kishin mbetur pak priftërinj, për shkak se disa prej tyre ishin vrarë, disa kishin ndërruar jetë, e disa të tjerë për shkak të ndihmave materiale të dobëta, gjobave e taksave të shumta, si dhe për shkak të rreziqeve të mëdha, e kishin braktisur arqipeshkvinë. Në këtë mënyrë vepruan kryesisht, priftërinjtë që kishin ardhur nga ipeshkvitë e huaja. Vetëm katër priftërinj ishin vendas, e mes tyre dallonte dom Pjetër Bytyqi, që kishte qenë student i Loretos, dhe ishte edhe doktor i filozofisë dhe i teologjisë, e që për më shumë se 24 vite shërbente në misionet e arqipeshkvisë së Shkupit.^[30]

Dom Gjon Nikollë Kazazi e kishte propozuar vikarin e tij të përgjithshëm, dom Pjetër Bytyqin, për detyrën e arqipeshkvit të Shkupit, duke e konsideruar më të denjin nga gjithë të tjerët. Prifti tjetër ishte dom Pjetër Zogaj, të cilin e kishte edukuar dhe përgatitur për tu bërë prift, vetë arqipeshkvi Gjon Nikollë Kazazi. Ishte gjithashtu edhe dom Pjetër Berisha, student i Loretos, dhe kandidat për prift, të cilin arqipeshkvi Gjon Nikollë Kazazi e kishte shuguruar për prift në vitin 1745. Prifti i fundit ishte dom  Zef Llumbeshi, një student i Kongregatës për Përhapjen e Fesë. Përveç këtyre, në arqipeshkvi ishin edhe tre priftërinj të tjerë nga ipeshkvia e Sapës. Priftërinjtë mësonin dhe ruanin zakonet e ceremonitë fetare, kryenin detyrat e tyre, merreshin me këndimet kishtare, me detyrimet kishtare dhe fetare të kishës romake, me forcimin e besimit në dëgjueshmëri ndaj selisë së shenjtë, si dhe kujdeseshin me guxim për shpëtimin e shpirtrave.^[31]

Në famullinë e Pejës gjendej gjithashtu edhe shtëpia famullitare, e cila kishte edhe një oborr të vogël së bashku me një kopsht, sipas zakonit që kishte vendi. Ajo shtëpi famullitare shërbente edhe si kishë për besimtarët e krishterë sa herë që mblidheshin për meshë.

Në Janjevë, ekzistonte një shtëpi famullitare, e cila aktualisht ishte e zbrazur për shkak se po riparohej; të ardhurat e fituara prej saj ishin përdorur për të paguar dom Pjetër Zogajn.

Në Zogaj, shtëpia famullitare ishte në gjendje jo të mirë, ajo ishte e gjitha e mbuluar me kashtë, dhe edhe pse ishte krejt e papërshtatshme, shërbeu dhe u përdor si kishë. Famullia kishte edhe një pronë të vogël si dhe një livadh rrotull.

Në Shkup, situata ishte pak më e ndryshme; aty ishte një katedrale, si dhe një shtëpi famullitare, ndërkohë që më parë ekzistonin dy të tilla, të cilat besimtarët e krishterë që ishin të paktë në numër, nuk kishin mundur që ti ruanin, për shkak se ishin të rënduar me taksa të rënda, çka kishte ndikuar që edhe priftërinjtë të mos kishin mundësi që të jetonin në Shkup.

Në Kratovë, kishte edhe kishë edhe një shtëpi famullitare, por që të gjitha ishin shkatërruar nga osmanët, e në vend të tyre ishin ndërtuar  “objekte të padinjitëtshme.”^[32]

Në Rugovë, kishte mbetur vetëm një shtëpi famullitare, e cila shërbente njëkohësisht edhe si kishë.

Në Peshtër, shtëpia famullitare ishte djegur nga osmanët; edhe kisha ishte shkatërruar tërësisht në luftën e vitit 1737.

Në Prizren, kishte ekzistuar një shtëpi famullitare, të cilën e kishte ndërtuar dhe ia kishte dhuruar famullisë, i ndjeri imzot Pjetër Kragiq, arqipeshkëv, së bashku me vreshtin, por që gjatë luftës së vitit 1737, gjithçka ishte rrëmbyer nga osmanët.

Në Shkup, Pejë, Novi Pazar, Vushtri, Prokuple, Nishë, Smederevë, Vidinë, Novo Bërd, Janjevë, Gjakovë dhe në vendet e tjera që i takonin Serbisë, dikur kishte pasur godina kishtare që më pas ishin rrënuar, apo në shumicë ishin shndërruar në xhami.

Heretikët nga ana tjetër kishin shumë kisha, dhe patriarku i tyre kujdesej që ato të mbeteshin të paprekura. Nëse ndodhte që ndonjëra prej tyre shkatërrohej, patriarku e ndërtonte në mënyrë të dhunshme duke plaçkitur popullin, priftërinjtë e tij, si dhe duke përdorur lëmoshat që përdoreshin në Rusi, së bashku me të ardhurat e tjera qe vinin nga besimtarët e krishterë.

Ndërsa gjendja e të krishterëve katolik ishte paksa e vështirë, sepse asnjëri prej gjithë atyre që bënin pjesë në hierarkinë e krishterë, e që shërbenin nëpër famulli të ndryshme, nuk kishin asnjë mundësi që ti riparonin kishat e tyre, sepse ligjet e kishës së krishterë katolike nuk e lejonin plaçkitjen, apo mbledhjen e lëmoshave. Edhe kur u kërkonin ndihmë shteteve të krishtera, nuk e merrnin atë. Për të gjitha këto arsye, ata e prisnin dhe e shpresonin ndihmën vetëm nga Kongregata për Përhapjen e Fesë, ku edhe i kishin të gjitha shpresat.

Në arqipeshkvinë e Shkupit, në këtë periudhë kohore ekzistonin vetëm dy kisha, të cilat kishin rezistuar dhe përdoreshin për shërbesa, dhe ato ishin kisha e Janjevës dhe ajo e Zymit. Mirëpo edhe pse ia kishin dalë që të mbesnin në këmbë, ato po dëmtoheshin me kohën dhe kishin nevojë për riparime. E ruajtur mirë deri në këtë kohë, ishte edhe kisha e Trepçës, ku kohë më parë kishte shumë besimtar të krishterë të cilët edhe ekonomikisht jetonin një jetë të mirë.^[33]

Në Gjakovë, nuk kishte kishë, sepse ajo ishte rrënuar tashmë. Dikur kishte ekzistuar një kishë e cila i ishte përkushtuar shën Pjetrit, por që pasi e kishin shkatërruar, nuk ishte bërë e mundur që të ringrihej sërish, ndërkohë që rrënuesit e saj e kishin marrë shpagimin prej Zotit.

Famullia Zymit, kishte një shtëpi famullitare, por ajo ishte e vjetër dhe e dëmtuar; ndërkohë që arqipeshkvi Gjon Nikollë Kazazi kishte nisur punën për riparimin e saj, para se të shkonte në Romë.

Më tej arqipeshkvi tregon se e kishte lajmëruar Kongregatën që arqipeshkvia e Shkupit nuk kishte as katedrale, as shtëpi famullitare, as oborr, as mensë e as ndonjë pronë tjetër. Kjo bënte që prej ndihmave që arqipeshkvi merrte, të blinte gjëra të ndryshme për kishat e varfra, të tilla si, kelshejt, patenat, mesharet, albat, si dhe një korporal. Gjithashtu i kishte dërguar një lutje Kongregatës që ti dërgontë gurët e alterit (me reliket e martirëve), mbulesat për alterin, kryqin, disa shandan, ampulicat, shishet për vajin e shenjtë, si dhe shishet për shenjtërimin e vajit. Të gjitha këto i mungonin arqipeshkvisë së Shkupit, e meqenëse arqipeshkvi Gjon Nikollë Kazazi nuk kishte mundur ti siguronte dot as prej Kongregatës, kishte qenë i detyruar që ti blinte vetë duke përdorur të ardhurat që kishte për shpenzimet e tij personale. Mes të tjerash, në relacion shkruhet se nuk ishin përmendur pontifikalet e vogla dhe ato të mëdha, që përdoreshin për shugurime dhe për shenjtërimin e vajit, roketat ipeshkvnore të kuqe (mantelet, reverenda, biret), dalmatika, që Kongregata zakonisht nuk e jepte, e që ai i kishte blerë me të ardhurat e tij personale e ia kishte dhuruar arqipeshkvisë. Kishte blerë gjithashtu edhe një numër të madh librash. Të gjitha këto shpenzime mbi ndërtimin dhe riparimin e shtëpive famullitare e të kishave, si dhe të gjitha shpenzimet e tjera, arqipeshkvi ia paraqiti Kongregatës, e cila si një nënë e kujdesshme dhe e mëshirshme, do t’i shihte e më pas do të mendonte për mundësitë për të ofruar ndihmën e saj.^[34]

Në relacionin e tij arqipeshkvi Gjon Nikollë Kazazi raportonte mbi gjendjen e besimtarëve të krishterë që ishin pjesë e arqipeshkvisë, por që jetonin të shpërndarë nëpër qytete, vise dhe krahina të shumta. Ata e deklaronin besimin e tyre të krishterë pavarësisht vështirësive, poshtërimeve, talljeve, dënimeve dhe padrejtësive që ishin pjesë e pandarë e jetës së tyre. Nuk mjaftonin gjithë këto vështirësi, por ata ishin të detyruar që të paguanin taksa të rënda dhe të vuanin nën mundimet që u shkaktoheshin prej qeverisë osmane. Edhe pse ishin zhytur në skamje të thellë, edhe pse duronin kaq shumë mizori duke u përballur me humbjen e pronës e madje edhe të jetës, ata i qëndruan besnik besimit të tyre në Krishtin dhe në selinë e shenjtë.

Vështirësitë e besimtarëve të krishterë ishin të panumëra e të dhimbshme, megjithatë ata përpiqeshin që besimin e tyre ta mbanin të pastër e larg gjithë mashtrimeve të heretikëve e të jobesimtarëve. Ata ishin besnik dhe i mbanin me korrektesë të gjitha ritet e kishës së Romës; e mbanin kreshmën me vendosmëri, e po me kaq zell i përmbushnin edhe shërbimet në prag të festave së bashku me porositë kishtare. Fal mëshirës së Zotit, midis tyre nuk kishte as vjedhje, as rrëmbime, as poligami, as konkubina, as fyerje e as sjellje të tjera të pamoralshme. Si në kishë ashtu edhe gjatë mbajtjes së meshës, të gjithë silleshin me respekt dhe në nderim të plotë.^[35]

Urdhërat dhe vendimet e Kongregatës, i pranonin me respekt të thellë njëlloj sikur ti kishin parë me sytë e tyre ndërsa ato zbrisnin prej qiellit. Besimtarët e krishterë të arqipeshkvisë së Shkupit, edhe pse nuk merrnin asgjë nga Kongregata për shpenzimet e tyre, mbetëm besimtar të bindur. Në relacionin e tij Gjon Nikollë Kazazi i përshkruan Kongregatës një ngjarje që i kishte ndodhur pasi ishte kthyer nga Roma, pikërisht kur edhe kishte sjell parlamentet e ndryshme që ia kishte siguruar Kongregata.^[36] Sipas asaj që kishte ndodhur, tregohej se një i krishterë që kishte dashur të kalonte në islamizëm, sapo kishte parë parlamentet e prura nga Roma, ishte prekur aq thellë saqë kishte vendosur që të qëndronte në besimin e krishterë, duke thënë se asnjë kërcënim, dënim apo mundim nuk mund ta detyronte që të braktiste besimin e tij, gjë që më vonë e vërtetoi edhe me vepra.^[37]

Duke qenë se synonte të përcillte një informacion të plotë, arqipeshkvi Gjon Nikollë Kazazi mes të tjerash shtonte se besimtarët e krishterë si në Serbi ashtu edhe në Shqipëri, nuk ishin e nuk mund të ishin të një riti tjetër, përveç ritit latin roman që kishte mesharët, breviaret, ceremonialet dhe pontifikalët romake në gjuhën latine, gjuhë në të cilën kryheshin  shugurimet, shenjtërimet, pagëzimet, varrimet dhe të gjitha ritet e tjera kishtare. Në të gjitha këto vepra besimi ata merrnin si shembull vetëm kishën romane.^[38]

Të gjithë këtë relacion, me kaq shumë të dhëna e fakte të detajuara, arqipeshkvi Gjon Nikollë Kazazi e kishte dorëzuar dhe prezantuar personalisht në Romë, pranë Kongregatës për Përhapjen e Fesë, më 10 mars, të vitit 1750.

 Relatat e arqipeshkvit  Tomë Tomiqiq

Me një relacion të dërguar nga Novi Pazari, që i takon  08 majit, të vitit 1755, Tomë Tomiçiqi e njoftonte Kongregatën për Përhapjen e Fesë, mbi gjendjen e një pjese të arqipeshkvisë së tij.^[39] Ky relacion nuk ishte një lajmërim zyrtar mbi vizitën kanonike, pasi ai nuk kishte mundur që ta përfundonte atë.

Për më tepër, në relacionin e sipërpërmendur, ai mes të tjerash përshkruan edhe një ngjarje e cila nuk ishte aspak e këndshme, të cilën e rrëfen kështu, “Në Janjevë kishim arritur prej kohësh. Erdhëm në vigjilje të festës së shën Zefit. Me vete kishim marrë edhe dhuratat e zakonshme për qeveritarin e vendit, ku edhe ishim pritur mirë. Gjatë atyre ditëve isha i zënë duke u predikuar besimtarëve të krishterë që ishin mbledhur në një kishë shumë të vjetër, e cila ishte nën mbrojtjen e shën Nikollës. Kisha edhe pse ende mbahej në këmbë, ishte dëmtuar nga koha dhe nga shkatërrimet e osmanëve. Në Janjevë dhe në Prizren flitej gjuha kroate, ndërsa në vendet e tjera gjuha që flitej kuptohej vetëm nga shqiptarët. Me ndihmën e çmuar të priftërinjve, ditën e së enjtes së madhe shenjtërova vajin në po atë kishë, dhe ditët më pas kaluan në qetësi të plotë. Mirëpo gjithçka u përmbys ditën e së shtunës së madhe, pas dreke, kur osmanët e tërbuar ngaqë u kujtuan për tradhëtinë e imzot Summës, paraardhësit tim, kishin sulmuar dhe kishin rrahur mizorisht ndihmësin tim, i cili kishte mundur që tu ikte nga duart për tu strehuan në shtëpinë e një besimtari. Osmanët e akuzuan mikpritësin se ai kishte strehuar një tradhtar, prandaj iu vërsulën shtëpisë së tij për ta gjetur dhe për ta burgosur. Këta besimtar të shkretë e të frikësuar, erdhën tek unë dhe më thanë se ishin të gatshëm që të jepnin jetën për të më mbrojtur, kështu që gjithë natën e kaluan aty, të brengosur për fatin e tyre, duke e njohur sidomos egërsinë e myslimanëve shqiptar, ndërkohë që unë i lutesha pa pushim Zotit të bekuar që me mirësinë e tij hyjnore të na ruante nga vdekja. Në po të njëjtën natë erdhi edhe kasneci nga Prishtina, i cili pruri urdhrin që të nesërmen në mëngjes të gjithë osmanët e armatosur duhej të shkonin në Prishtinë,  për të ndihmuar ushtrinë të cilën e kishte dërguar pashai nga Peja. Meqë atë natë ia dola të dilja nga rrethimi i tyre e të shpëtoja, në mëngjes, që ishte edhe ditë pashke mbajta meshën e shenjtë, në shenjë mirënjohjeje për plotësimin e lutjeve, dhe më pas ndava edhe sakramentet e krezmimit për të gjithë fëmijët. Më pas, në një prej këtyre netëve plot vështirësi, i këshilluar edhe nga disa besimtarë, e në shoqërinë e tyre, përmes maleve shkova në Novi Pazar ku edhe gjendem tani.”^[40]

Në po të njëjtin relacion arqipeshkvi Tomë Tomiçiq i shkruan Kongregatës kështu, “Duhet që ta dini se një dubrovnikas në territoret osmane është i sigurt vetëm kur gjendet në vendet tregtare, ndërsa në vendet ku jetojnë shqiptarët mysliman emri ‘dubrovnikas’ nuk do të thotë asgjë, kështu që fermani që kisha marrë si tregtar dubrovnikas jo vetëm që nuk më erdhi në ndihmë, por përkundrazi e përkeqësoi gjendjen time, sidomos kur u kuptua se isha ipeshkëv e jo tregtar.”

Tomiciqi më tej njofton se e kishte ndërprerë vizitën kanonike të sapofilluar, dhe kërkonte nga Kongregata që ajo ti drejtohej ambasadorit francez pranë portës së lartë, ose ti drejtohej qeverisë së Republikës së Dubrovnikut me një kërkesë për ta pajisur me një ferman, me qëllim që ti krijohej mundësia që si arqipeshkëv t’i kryente lirisht detyrimet e tij. Arqipeshkvi mendonte se këtë ferman do të mund ta merrte nga sulltani i ri Osmani i III^të e nëse as kjo nuk do të realizohej, ai ishte dakord që shërbimi i tij ti delegohej një prifti që jetonte nën administraturën osmane, shtëpinë dhe familjen e të cilit osmanët e njihnin mirë, siç kishte qenë rasti me arqipeshkvin e ndjerë  Gjon Nikollë Kazazi.

Arqipeshkvi Tomiçiq nëpërmjet relacionit të tij kërkonte nga Kongregata lejen që të tërhiqej përkohësisht në Dubrovnik, ku edhe do të kishte mundësinë që të shërohej.  Sapo mori lejen që kishte kërkuar, u nis menjëherë nga Novo Bërda për në Dubrovnik, ku për ardhjen e tij kishte shkuar lajmërimi i sekretarit të Kongregatës për Përhapjen e Fesë, më 06 tetor, të vitit 1755. Në këtë relacion, arqipeshkvi kujdeset që ta falëndroj Kongregatën për Përhapjen e Fesë për lejen që i kishte dhënë, fal së cilës ai do të kishte mundësinë që të jetonte jashtë arqipeshkvisë. Mes të tjerash, në relacion ai shkruante se nëse rrethanat në Ballkan do të përmirësoheshin dhe nuk do të shkonte puna deri tek një luftë e mirëfilltë me forcat osmane, gjë që arqipeshkvi Tomiçiq e besonte dhe e shpresonte, do të nisej menjëherë me përfaqësuesit dubrovnikas për në arqipeshkvinë e tij, me të cilën mbante korrespondencë, për shkak se Dubrovniku ishte vetëm 8 ditë ecje në këmbë larg arqipeshkvisë së Shkupit.^[41]

Përveç të tjerash, Tomë Tomiçiqi, si arqipeshkëv i Shkupit  i kishte shkruar Koncilit të Kongregatës një tjetër relacion mbi gjendjen e arqipeshkvisë së Shkupit, e cila ishte dorëzuar më 05 mars, të vitit 1757, dhe i ishte paraqitur papës më 14 maj, të vitit 1757.^[42]

Ky relacion ndryshe nga të tjerët përmban akoma më shumë informacione mbi arqipeshkvinë e Shkupit; atje mes të tjerash, arqipeshkvi Tomiçiq rrëfen se kjo arqipeshkvi shtrihej në një hapësirë të gjerë gjeografike, dhe se aty jetonin kryesisht heretik dhe mysliman. Krahasuar me myslimanët dhe heretikët, të krishterët katolik ishin shumë më të paktë në numër. Ajo që e rëndonte gjendjen për besimtarët, ishte fakti se në arqipeshkvi nuk kishte kishë, dhe se e vetmja kishë ishte ajo e Janjevës. Gjithashtu, nuk kishte rregulltar të tjerë me përjashtim të një françeskani të rreptë që jetonte në Rugovë. Në arqipeshkvi shërbenin 7 priftërinj shekullar dhe dy klerik, të cilët kishin ardhur pak kohë më parë nga kolegji i Loretos.^[43]

Pasi e nis relacionin me një hyrje të shkurtër, arqipeshkvi jep një informacion të detajuar mbi të gjithë priftërinjtë që shërbejnë në arqipshkvi dhe në famullitë përkatëse, duke dhënë edhe numrin e saktë të tyre.^[44] Më tej, arqipeshkvi u përgjigjet 18 pyetjeve të Kongregatës, të cilat kanë të bëjnë kryesisht me shërbimin baritor dhe me jetën fetare të besimtarëve të krishterë të arqipeshkvisë së Shkupit. Për shkak se teksti është i kaluar në kohë, gjithë sa është shkruar lexohet me vështirësi, dhe është e vështirë të kuptohet nëse problemet që përmenden aty janë probleme të shërbimit baritor të njëjta me ato të kohës së arqipeshkvit  Gjon Nikollë Kazazi.^[45] /drita.info 

————————————————-

[1] ASCPF, SC, Servia, v. 715, f. 139 – 140v.

[2] ASCPF, SOCG. vol. 715, f. 143-147,  Visita delle Diocesi di Sofia e Nicopoli nella Bulgaria, (1742).

[3] ASCPF, SOCG., vol. 715, f. 147v.,  Visita delle Diocesi di Sofia e Nicopoli nella Bulgaria, (1742).

[4] ASCPF, SOCG., vol. 715, f. 148.

[5] ASCPF, SOCG., vol. 715, f. 148.

[6] ASCPF, SOCG. vol. 715, f. 149.

[7] ASCPF, SOCG. vol. 715, f. 151.

[8] ASCPF, SOCG. vol. 715, f. 151v.

[9] ASCPF, SOCG. vol. 715, f. 152.

[10] ASCPF, SOCG. vol. 715, f. 153v.

[11] ASCPF, SOCG. vol. 715, f. 154.

[12] ASCPF, SOCG. vol. 715, f. 188v.

[13] ASCPF, SOCG. vol. 715, f. 252.

[14] ASCPF, SOCG. vol. 715, f. 262rv.

[15] ASCPF, SOCG. vol. 715, f. 312rv.

[16] ASCPF, SOCG. vol. 716, f. 201.

[17] ASCPF, SOCG. vol. 716, f. 201v.

[18] ASCPF, SOCG. vol. 716, f. 202.

[19] ASCPF, SOCG. vol. 716, v. 203v-204.

[20] ASCPF, ACTA, vol. 113, diskutuar  më 19 gusht, të  vitit 1743.

[21] ASCPF, ACTA, vol. 113, diskutuar  më 19 gusht, të  vitit 1743.

[22] ASCPF, SOCG., vol. 741, f. 41.

[23] ASCPF, SOCG., Relatio 1747, vol. 741, f. 41 – 42.

[24] ASCPF, SOCG. Relatio 1747, v. 741, f. 41 – 42rv.

[25] ASCPF, SOCG. Relatio 1747, v. 741, f. 42v.

[26] ASCPF, SOCG. Relatio 1747, v. 741, f. 43v.

[27] ASCPF, SOCG. Relatio 1747, v. 741, f. 43v – 44.

[28] ASCPF, SOCG.  Relatio 1750, vol. 743, f. 313.

[29] ASCPF, SOCG.   Relatio 1750, vol. 743, f. 313v.

[30] ASCPF, SOCG.  Relatio 1750, vol. 743, f. 314v.

[31] ASCPF, SOCG.   Relatio 1750, vol. 743, f. 315.

[32] ASCPF, SOCG. Relatio 1750, vol. 743, f. 315v.

[33] ASCPF, SOCG. Relatio 1750, vol. 743, f. 316.

[34] ASCPF, SOCG.  Relatio 1750, vol. 743, f. 317v.

[35] ASCPF, SOCG. Relatio 1750, vol. 743, f. 318v.

[36] ASCPF, SOCG. Relatio 1750, vol. 743, f. 319.

[37] ASCPF, SOCG. Relatio 1750, vol. 743, f. 319v.

[38] ASCPF, CP.  vol. 97, f. 334.

[39] RADONIĆ, Jovan, Rimska Kurija i južnoslovenske zemlje od XVI do XIX veka, Beograd,  (1950) , f. 637.

[40] ASCPF, SOCG. (anno 1755), vol. 762, f. 206 – 207.

[41] RADONIĆ, Jovan,  Rimska Kurija i južnoslavenske zemlje od XVI do XIX veka, Beograd,  (1950), f. 638, 640, 641.

[42] ASV, S. Congr. Concilii, Scopien, Relatio 1757, vol. 728.

[43] ASCPF, SOCG. Relatio 1756, vol. 770, f. 26.

[44] ASCPF, SOCG. Relatio 1756, vol. 770, f. 26rv.

[45] ASCPF, SOCG. Relatio 1756, vol. 770, f. 27rv.