KRIPTOKATOLIKËT (LARAMANËT) NË TERRITORIN E ARQIPESHKVISË SË SHKUPIT NË SHEKULLIN XVIII (PJESA III)

Nga Don Frok Zefi

Një prezantim 

Nga Ungjilli marrim dëshmi se Jezu Krishti gjatë shërbesës së tij tokësore, shoqërohej nga 12 apostuj dhe 70 nxënës të tjerë, (Mt 10, 1-15, Mk 3,19, Lk 10, 1-20). Besëlidhja e Re na jep shumë dëshmi të gjalla e të vërteta në lidhje me udhëtimet e apostujve nëpër Palestinë, ku takuan njerëz të panjohur, që më vonë u bënë nxënës, që falë fuqisë së besimit të tyre, në emër të Jezu Krishtit bënë edhe shumë mrekulli. Shkrimet e Shenjta na dëshmojnë gjithashtu edhe raste kur apostujt nuk i lejonin këta ithtar të rinj të Krishtit që të kryenin mrekulli në emër të tij, e pikërisht për shkak të kësaj, Jezusi i porositi duke u thënë, “ Mos i ndaloni! Sepse s’ka njeri që të mund të bëjë mrekulli në Emrin tim e menjëherë pastaj  të flas keq për mua. Kush nuk është kundër nesh është me ne.” (Mk 9, 3840). Mirëpo Jezusi pati edhe nxënës të fshehtë, më i njohuri prej të cilëve ishte Jozefi nga Arimatea (Mk 15, 42-45), dhe Nikodemi që vinte dhe bisedonte me Jezusin gjatë orëve të vona të mbrëmjes (Gjn 3,1-9).

Nëpër indekset e arkivave të Kongregatës për Përhapjen e Fesë në Romë, hasa një emërtim interesant “Oculti christiani – Criptokatolici” që do të thotë, “të krishterë të fshehtë dhe katolik të fshehtë” ose sipas gjuhës së popullit, “laramanë”.

Kongregata për Përhapjen e Fesë në Romë, u njoftua disa herë prej vitit 1634 e deri në vitin 1641, sa u takonte dyshimeve që kishin priftërinjtë kur binte fjala që të përcaktonin nëse dikush ishte jobesimtar apo një besimtar i fshehur, çka ndodhte shpesh nëpër trojet shqiptare.

Në vitin 1709, arqipeshkvi i Tivarit kërkoi që katolikët e fshehtë që ishin vetëdeklaruar publikisht si të krishterë, ta braktisnin veshjen osmane nëse dëshironin që të merrnin sakramentet. Në vitin 1722, arqipeshkvi i Durrësit njoftonte Romën se në një pjesë të arqipeshkvisë jetonin njerëz që kishin marrë emra turq, por që shpirtërisht konsideroheshin si katolikë.

Për shkak të fenomeneve të kësaj natyre, në vitin 1730 nga Roma u lëshuan udhëzime të reja për zyrtarët, ipeshkvinjtë dhe misionarët që shërbenin në Shqipëri, në Maqedoni dhe në Kosovë, që do t’i përdornin për të trajtuar rastet e atyre shqiptarëve që ishin të krishterë, por që publikisht shfaqeshin si myslimanë. Aty rreth vitit 1734 u morën në shqyrtim edhe shumë gabime të vërejtura ndër të krishterët katolikë të Maqedonisë.

Në vitin 1754, për arqipeshkvinë e Shkupit doli një urdhëresë sipas së cilës ata besimtarë në Kosovë që publikisht nuk deklaroheshin si katolikë, nuk mund t’i merrnin sakramentet.  Mirëpo, të gjendur përballë rasteve konkrete të praktikës së përditshme, si misionarët ashtu edhe arqipeshkvinjtë nuk u përmbaheshin gjithmonë urdhëresave të tilla, pikërisht për këtë arsye, në vitin 1763, arqipeshkinjve të Shkupit iu dorëzua një udhëzim, përmes të cilit u kërkohej që t’i përjashtonin katolikët e fshehtë nga ndarja e sakramenteve, njëlloj siç veprohej edhe për ortodoksët. Qëllimi i udhëzimit ishte që të ndalej ky fenomen, i cili për shkak të një gjendjeje të vështirë udhëkryqi dhe sinkretizmi fetar, po shkaktonte islamimin e tyre.

Pa pretendimin për të dhënë ndonjë gjykim në lidhje me çështjen me të cilin po përballej në ato kohë arqipeshkvia e Shkupit, që ishin katolikët e fshehtë, laramanët dhe fenomeni i islamizimit të katolikëve, thjesht sjellim disa prej dokumenteve autentike që kemi në dispozicion, për të treguar sesi e trajtoi këtë problem kjo arqipeshkvi në shek. XVIII.

Relacionet e Matej Mazrekut

Qëndrimi i arqiipeshkvit të Shkupit Matej Mazrekut ndaj problemit të laramanëve në arqipeshkvinë e tij nuk ishte aq radikal. Në relatën e vitit 1760, arqiipeshkvi thotë që në rrethin e famullisë së Pejës ka shumë laramanë. Një i ri tetëmbëdhjetëvjeçarë shqiptarë i besimit mysliman, ka kërkuar nga arqipeshkvi në Pejë që ta merrte sakramentin e krezmimit, por ai e refuzoi duke u mbështetur në dekretin papnor apostolik të papës Benedikt XIV. Ky i ri shumë i dëshpëruar duke qarë është kthyer pasë duke mos guxuar t’i qahej askujt. Arqipeshkvi më tutje thotë që një veprim i tillë është i dëmshëm për besimin e krishterë. Laramanët, të cilëve iu është mohuar ndarja e sakramenteve, bëhen besimtarë të flaktë myslimanë dhe kundërshtarë të përbetuar të krishterimit, të cilët janë më të ashpër se turqit në maltretime të ndryshme.^[1]

Arqipeshkvi hapur dhe sinqerisht i shkruan Kongregatës për të lehtësuar ndërgjegjen e tij, ngase gjendja fatkeqe e laramanëve, nga të cilët disa ishin të lënë pas dore nga misionarët e kanë përqafuar islamizmin, dhe kishin “neveri, urrejtje dhe mosbesim” ndaj besimit të krishterë duke qenë më të flaktë se myslimanet.^[2]

Në relatën e njëjtë arqipeshkvi thotë se në territorin e arqipeshkvisë së tij ka nga 10 deri në 100 familje të mëdha besimtarësh të krishterë, të cilat me korrektësi i mbajnë kreshmët dhe festat e tjera të krishtera, dhe do të ishte mëkat i madh që këtyre besimtarëve t’iu mohoheshin sakramentet. Arqipeshkvi thekson se laramanët i marrin sakramentet fshehurazi në shtëpitë e tyre. Kur ata lusin për pagëzimin e fëmijëve dhe kur ata dëshirojnë të rrëfehen do të ishte mirë t’iu ndihmohet, ngase arqipeshkvit i duket se në këtë mënyrë ata do ta e ruanin besimin e krishterë, me kusht që secili rast i veçantë të vlerësohet mirë, ngase nuk është lehtë të merret një vendim përfundimtar.^[3]

Duke folur në të njëjtën relatë mbi famullinë e Prizrenit, arqipeshkvi thotë se në rrethinë ka shumë fshatra të cilat nuk kishte pasur mundësi t’i vizitonte për shkak të rrezikut të madh nga turqit, pasi që në ato fshatra jetonin laramanët. Vizita e tij mund të shkaktonte keqtrajtime të mëdha nga turqit, e në anën tjetër muslimanët do të mendonin se se “arqipeshkvi do t’i kthente në besimtarë të krishterë.” Për këtë shkak ai vizitoi vetëm fshatin Radullovc, ku laramanët i premtuan që sipas dekretit papnor apostolik të Papës Benedikt XIV, në ditët e caktuara do të mbanin kreshmët, nuk do të mbanin ritin e synetisë, nuk do të vizitonin xhamitë dhe se nuk do të varroseshin me rite myslimane. Atë që arqipeshkvi e arrit në Radullovc, nuk e arriti në fshatrat tjera ngase atje do të ishte i ekspozuar rrezikut për jetë.^[4]

Në njërën nga të ashtuquajturat mbledhje plenare të Kongregatës për përhapjen e fesë është diskutuar më 19 janar të vitit 1762, mbi relatën e arqipeshkvit Mazreku, të datës 30 shtator të vitit 1760. Për këtë mbledhje është përgatitur përmbledhje e shkurtë e relatës së Mazrekut, e nga vërehet se çka Kongregata konsideronte si të rëndësishme për diskutim. Në përmbajtje, pos tjerash, shkruhet se duhet me syçeltësi dhe kujdes të veçantë të analizohet mjerimi i laramanëve, të cilët në arqipeshkvinë e Shkupit janë disa mijëra. Përmendet edhe dekreti papnor apostolik i Papës Benedikt XIV,  pas të cilët shumë nga laramanët u bënë myslimanë të flaktë. Famullitarët nuk dinë si të veprojnë ndaj laramnëve për sa u përket ndarjes së sakramenteve. Arqipeshkvi lut kardinalët e Kongregatës që ta udhëzojnë se si ai dhe priftërinjtë të veprojnë “me një numër jo të vogël  laramanësh, të cilët shtrihen në gjithë Serbinë, e në disa vende nga 20 deri në 100 familje besimtarësh të krishterë të cilët me këmbëngulësi marrin kreshmët dhe obligimet tjera të zakonshme të praktikës së krishterë.” Deri tash sakramentet iu ndaheshin atyre të cilët në varrim për të ndjerët e tyre nuk e thërrisnin hoxhën, ngase Kongregata një gjë të tillë kërkonte.^[5] Ka mjaftë të tillë të cilët “mbanin emra turq,” të cilët islamizoheshin më lehtë. Arqipeshkvi Nikollë Kazazi nuk kishte lejuar t’iu ndaheshin sakramentet atyre të cilët mbanin emra turq, ndërsa prindërit i qortonte që mos ti pagëzonin fëmijët me emra të tillë.^[6] Më tutje në përmbledhje flitet për kurorëzimet qytetare dhe kishtare. Problematika është e njëjtë si në kohën e arqipeshkvit Gjon Nikollë Kazazi.^[7] Në përmbledhje janë shënuar edhe disa lëndë për të cilat është diskutuar në mbledhjen e përmendur, por ato kanë të bëjnë me problemet aktuale të arqipeshkvisë së Shkupit.^[8]

Mbas këtij diskutimi Kongregata, më 3 prill të vitit 1762, informoi arqipeshkvin Mazreku me rezultatet e diskutimeve. Në këtë përgjigje thuhet që kongregata me 19 janar të vitit 1762 ka diskutuar mbi relatët e arqipeshkvit. Kardinalët lavdëruan vullnetin e zjarrtë të arqipeshkvit për besimin e krishterë, për detyrën e tij baritore në shpëtimin e shpirtrave të cilët ia kishte besuar Papa dhe i përgjigjen lutjeve të tija.

Arqipeshkvit Mazreku i dërgojnë një eksemplar të Konstitucionit të Papës Benedikt XIV,  meqë nga Konstitucioni në mënyrë të prerë është ndaluar që besimtarët e krishterë të arqipeshkvisë së Shkupit, të pagëzoheshin me emra myslimanë. Kjo ishte e tëra të cilët kardinalët sugjeronin. Kurse në Udhëzime të cilat i dërgojnë së bashku me këtë, do të gjejnë përgjigje në dyshime dhe paqartësi sa i përket ritit të varrimit, përkatësisht sa i përket pjesëmarrjes së besimtarëve të krishterë në varrimet e heretikëve.^[9]

Vazhdojnë udhëzimet të cilat janë të shkruara më 3 prill të vitit 1762, të cilat mbajnë titullin: “Përgjigje arqipeshkvit të Shkupit në mbretërinë e Serbisë mbi dy çështje, ku njëra nga të cilat ka të bëjë me të shprehurit publik të besimit, ndërsa tjetra me pjesëmarrjen e besimtarëve të krishterë në varrimet e heretikëve, në praninë e kardinalit Lovro Ganganeli, shumë të ndriturit përfaqësuesit të Kongregatës së Shenjtë kardinal Spinelli, i cili e ka përpiluar.”

Në fillim shprehet admirimi ndaj arqipeshkvit Mazreku, me rastin e vizitës kanonike të arqipeshkvnisë, që në rrethana aq të vështira i kryen me ndërgjegje obligimet e tija. Nga relata mbi këtë vizitë vërehet se është dashur të jepen udhëzimet mbi gjendjen që ka të bëjë me marrëdhëniet në mes pastërtisë së besimit të krishterë dhe në problemet tjera që mund të zgjidhen me mençuri.

Kjo sa i përket pastërtisë së besimit të krishterë, ka të bëjë me besimtarët, të cilët për t’u liruar nga pagimi i tatimit, harronin që me pagëzim janë ringjallur dhe marrin emra turq që të mund t’iu bishtnonin problemeve, me çka dallonin nga ata të cilët nuk turpëroheshin nga emrat e tyre të krishterë. Kjo i habitë famullitarët, si është e mundur që në shpirt ta e ruajnë besimin e krishterë, ndërsa nga jashtë të mbajnë islamizmin duke marrë emra turq.

Famullitarët janë të detyruar që të largojnë besimtarët nga ky mëkat duke iu ndihmuar në sakramentet e rrëfimit, lutje dhe sakrificë. Famullitarët këta njerëz do t’i kujtojnë në fjalët apostolike “Të deleguarit e Romës” në kreu e 10: “Nëse me shpirt pranon Krishtin dhe me zemër tënde beson … do të jesh i shpëtuar……

Udhëzimi na kujton se çfarë është diskutuar për këtë çështje në Kuvendin e Arbërit, i mbajtur për besimtarët e krishterë të Shqipërisë dhe Serbisë në vitin 1703, duke na udhëzuar në Konstitucionin e Papës Benedikti XIV, “Inter Omnigenas calamitates” dhe tërheq vërejtjen në disa paragrafë të konstitucionit. Atë që Papa Benedikt XIV, në Konstitucionin e përmendur ka shkruar më 1744, e ka verifikuar në dekretin e tij “Quod Provinciale Concilium” më 1754. Udhëzimi sjell citatet nga ky dekret, udhëzon edhe në dokumentet papnore të të njëjtit Papë ku flitet për shtrembërimin heretik të fesë, i cili është dorëzuar këshillit të kardinajve, hetuesve kryesorë. Nga ky dokument sillet citati në të cilin thuhet se ata që nuk lidhen me sakramentin e rrëfimit dhe nuk pendohen dhe me kryeneçësi vazhdojnë të mbajnë emra turq deri në vdekje, nuk mund të marrin pjesë në jetën sakramentale dhe lutjeve kishtare. Nëse kështu duhet vepruar ndaj heretikëve, në mënyrë më të ashpër duhet vepruar edhe ndaj atyre të cilët duke marrë emra turq e kanë për turp të tregojnë se kanë edhe emra të krishterë. Sipas Rregullave Disiplinore Apostolike “nganjëherë duhet përdorur edhe shkopin”. Për këtë arsye, të tillët konsiderohen të padëshiruar për ndarjen e sakramenteve dhe mbas vdekjes së tyre kisha nuk lutet për ta.^[10]

Ky udhëzim i është dërguar arqipeshkvit Mazreku më 4 qershor të vitit 1763, me urdhër që të jetë sa më shpejtë i dorëzuar famullitarëve të arqipeshkvisë së Shkupit, për njohuri dhe orientim.^[11]

Gjashtë vjet pas këtyre udhëzimeve, Këshilli i Shenjtë me 11 gusht të vitit 1768, i është përgjigjur arqipeshkvit Mazreku, mbi regjistrat e bekimeve të të sëmurave jo besimtarë, myslimanë, si dhe për reliktet e shenjta të cilat kurrsesi nuk jepen në duart e jo besimtarëve. Sipas formulimit vërehet çartë që përgjigjja ka të bëjë me myslimanët e vendit, laramanët, të cilët ende mund të vlerësonin një gjë tillë duke kërkuar shërbimet shpirtërore nga priftërinjtë.^[12]

Mungesa dhe mos përgatitja e duhur profesionale e priftërinjve, trajtimi jo i barabartë i problemit të laramanëve, janë arsyet për shkak të të cilave as udhëzimet e Kuvendit të Arbërit, e as udhëzimet e dy dekreteve papnore apostolike të Papës Benedikti XIV, nuk ishin realizuar. Për këtë Kongregata për përhapjen e fesë me 31 janar të vitit 1774 ka nxjerrë një dekret të ri “Quod reprobantur nonnullae praxes christianorum occultorum muhamethanam sectam simulantium” – “ Përjashtohet çdo praktikë e laramanëve të cilët bëhen myslimanë.”… Ky dekret i cili fillon me citatin e përmendur nuk sjell asgjë të re, mirëpo me të inkurajohen priftërinjtë dhe besimtarët që t’iu përmbahen “mësimeve të mëparshme.”

Meqë gjendja keqësohej 168 vjet pas Kuvendit të Arbërit, u mbajtë Kuvendi Shqiptar më 1871, kurse me 1895 u mbajt Kuvend i ri, në porositë e të cilëve – sa i përket laramanëve – nuk hasim asgjë të re, por vetëm riafirmimin e Kuvendit të Arbërit, nga vitit 1703, të forcuar dhe të zgjeruar me porosit e Kuvendit të parë të Kuvendit Ekumenik të Vatikanit – 1870.^[13]

Përfundim

Historia e laramanëve, ose e të ashtuquajturve “kriptokatolikë”, është një ndër kapitujt më të ndjeshëm, por edhe më fisnikë të kujtesës fetare shqiptare. Ajo na zbulon jo vetëm plagët që ka përjetuar trupi i Kishës në shekuj, por edhe forcën e pazakontë të shpirtit shqiptar për të mos e harruar dritën e Krishtit, edhe kur errësira e pushtimeve kishte mbuluar gjithçka.

Në këtë histori, që shtrihet ndër shekuj e përtej kufijve, shohim bashkë dhimbjen dhe lavdinë e një populli që nuk deshi të shuhej, por as të humbte besimin.

Laramanët, në thelb, ishin dëshmitarë të besimit që mbijetonin përmes heshtjes. Ata nuk e braktisën Krishtin — vetëm e fshehën për ta ruajtur. E në këtë fshehje, besimi nuk u shua, por u thellua. Ai u bë pjesë e qenies, i brumosur në shpirtin familjar, në gjakun e trashëguar, në ndërgjegjen që nuk harroi asnjëherë prej nga vinte. Kjo është arsyeja pse në shumë treva të Kosovës, Maqedonisë e Shqipërisë së Veriut, edhe pas shekujsh, gjurmët e krishterimit janë ende të gjalla në zakone, në emra, në këngë, në përshëndetje e në shenjën e kryqit që shumë e bënin fshehurazi.

Kjo trashëgimi e brendshme shpirtërore, që u ruajt nëpër breza si një zjarr i mbuluar me hi, është ndoshta arsyeja pse ndër shqiptarë, edhe në mesin e myslimanëve, ka ekzistuar gjithmonë një frymë e veçantë mirëkuptimi dhe afërsie ndaj Kishës. Ajo që sot quajmë “tolerancë fetare shqiptare” është në thelb fryt i kësaj historie të dhimbshme: është mënyra se si populli ynë mësoi të jetojë me dy realitete pa e humbur shpirtin. Sepse në thellësi, laramanët ishin njerëz të pajtimit — ata që gjetën mënyrën për të ruajtur Zotin e tyre, pa e humbur njeriun brenda vetes.

Kështu, në përfundim, mund të themi se historia e kriptokatolikëve në Arqipeshkvinë e Shkupit është një himn i heshtur i besimit të palëkundur. Ajo është dëshmia se Kisha e Krishtit në trojet shqiptare nuk u shua kurrë, edhe kur duhej të vishej me petkun e heshtjes. Në shpirtin e çdo laramani jetonte një dritë që s’u fik — një dritë që u trashëgua nga brezi në brez, derisa erdhi koha të ndriçojë sërish me liri.

Le ta përmbyllim këtë udhëtim me fjalët e Ungjillit: “Kush e do të vërtetën, vjen në dritë” (Gjn 3,21). Laramanët, me gjithë kufizimet dhe frikën e tyre, ishin bij të dritës. Ata e deshën të vërtetën aq fort, sa pranuan ta mbartin në fshehtësi për të mos e humbur. Dhe kjo është një dëshmi e madhe besimi, që meriton respekt, jo gjykim. Në këtë dritë, Kisha sot i sheh ata jo si të lëkundur, por si dëshmitarë të përhershëm të qëndresës së fesë. Ata e mbajtën Krishtin të gjallë në shpirt, edhe kur bota ua ndaloi ta thoshin me gojë — dhe për këtë, historia e shpirtit shqiptar do t’u jetë përjetësisht mirënjohëse./drita.info

——————————————————————-

[1] ASCPF, SOCG, v. 792, f. 145v, Visita 1760.

[2] ASCPF, SOCG, v. 792, f. 145v-146r, Visita 1760.

[3] ASCPF, SOCG, v. 792, f. 147rv, Visita 1760.

[4] ASCPF, SOCG, v. 792, f. 149r-150r, Visita 1760.

[5] ASCPF, SOCG, v. 792, ff. 127r-129r., Visita 1760

[6] ASCPF, SOCG, v. 792, ff. 129rv., Visita 1760

[7] ASCPF, SOCG, v. 792, ff. 130r-131r.

[8] ASCPF, SOCG, v. 792, ff. 131v-137.

[9] ASCPF, Socg. Vol. 792, ff. 131v, 132rv, 133rv, 134rv, 135,rv,136,rv,137.

[10] ASCPF, Lettere e Decreti, v. 200, ff. 140-145.

[11] ASCPF, Lettere e Decreti, v. 202, f. 250.

[12] GJINI, Gaspër, Skopsko przrenska biskupija kroz stolječa, Zagreb 1986, f. 144.

[13] GASHI, Gjergj, Gjergji, Martirët shqiptarë gjatë viteve 1846-1848, Drita-Ferizaj, 1994, f. 57.