Nga Nikollë D. Ukaj
Gazetar dhe moderator i simpoziumit shkencor
Më 3 gusht 2026, në Teatrin e Qytetit në Viti, u mbajt Simpoziumi Shkencor “Kalaja e Binçës – Histori, Trashëgimi, Shqipëri”, një veprimtari e organizuar nga Famullia e Binçës, në bashkëorganizim me Komunën e Vitisë, e cila mblodhi në një tryezë të përbashkët historianë, profesorë universitarë, studiues, përfaqësues të institucioneve, klerin katolik dhe dashamirës të trashëgimisë kulturore shqiptare.
Më shumë se një aktivitet shkencor, ky simpozium ishte një dëshmi se historia, besimi, kultura dhe identiteti kombëtar nuk mund të trajtohen të ndara nga njëra-tjetra. Përmes ligjëratave akademike, interpretimit artistik dhe dialogut shkencor, Binça u paraqit si një hapësirë ku ndërthuren natyrshëm kujtesa historike, trashëgimia shpirtërore dhe vizioni për të ardhmen.
Programi i simpoziumit u ndërtua mbi një koncept që ndërthurte shkencën me kulturën dhe artin. Në hapje u theksua se Kalaja e Binçës nuk është vetëm një monument i së kaluarës, por një vend ku historia vazhdon të jetojë në kujtesën kolektive, në besim dhe në identitetin e banorëve të kësaj treve. U nënvizua gjithashtu se trashëgimia kulturore nuk ruhet vetëm duke u përmendur, por duke u studiuar, dokumentuar dhe bërë pjesë e vetëdijes sonë të përbashkët.
Në emër të organizatorëve, të pranishmëve iu dëshirua mirëseardhje, duke theksuar rëndësinë e organizimit të veprimtarive të tilla për promovimin e vlerave historike dhe kulturore të Binçës, Anamoravës dhe mbarë trashëgimisë shqiptare.
Simpoziumin e shpalli të hapur Kryetari i Komunës së Vitisë, Sokol Haliti, i cili mbajti edhe kumtesën hyrëse me titull “Nga Kalaja e Binçës deri te Gryka e Moravës – Trashëgimia kulturore si vizion për zhvillim të qëndrueshëm”. Në paraqitjen e tij ai e trajtoi trashëgiminë kulturore si një pasuri që duhet mbrojtur, valorizuar dhe shndërruar në një faktor zhvillimi kulturor, arsimor dhe turistik. Projekti i prezantuar prej tij synon ta lidhë Kalanë e Binçës me Grykën e Moravës në një koncept të integruar të promovimit të trashëgimisë historike dhe natyrore të komunës së Vitisë.
Pjesa shkencore nisi me kumtesën e Prof. Dr. Jahja Drançollit, njërit prej autoriteteve më të shquara të historiografisë shqiptare. Duke u mbështetur në dokumente mesjetare, burime bizantine dhe dëshmi historike, ai argumentoi rëndësinë e Binçës në organizimin kishtar dhe shoqëror të Mesjetës, duke dëshmuar vazhdimësinë e jetës së krishterë në këtë trevë. Kumtesa e tij solli fakte me rëndësi të veçantë për pozitën historike të Binçës dhe për rolin që kjo qendër kishte në zhvillimet kishtare e qytetëruese të kohës.
Me një qasje kulturore dhe letrare, Prof. Dr. Anton Nikë Berisha trajtoi temën “Binça njëmijëvjeçare në rrafshin kulturor dhe letrar”, duke e paraqitur Binçën si një hapësirë ku historia jeton jo vetëm në monumente, por edhe në gjuhë, letërsi, traditë dhe kujtesë kolektive. Ai theksoi se kultura është një nga shtyllat më të rëndësishme të identitetit kombëtar dhe se ruajtja e saj është kusht për vazhdimësinë historike të një populli.
Një dimension të veçantë artistik simpoziumit i dhanë dy interpretimet në piano të pianistit profesionist Emanuell Mates, të cilat krijuan një atmosferë reflektimi ndërmjet sesioneve shkencore. Përmes interpretimit të tij, muzika u bë një gjuhë universale që plotësoi natyrshëm ligjëratat akademike, duke dëshmuar se arti dhe shkenca janë dy shprehje të së njëjtës përpjekje njerëzore për ta kuptuar dhe për ta lartësuar trashëgiminë kulturore e shpirtërore.
Në kumtesën “Binça – dëshmi e identitetit arbëror shqiptar”, Ismet Sylejmani e paraqiti Binçën si një prej vatrave ku është ruajtur ndër shekuj identiteti autentik shqiptar. Ai vlerësoi rolin historik të Binçës, Stubllës dhe gjithë Karadakut në ruajtjen e gjuhës, kulturës, besimit dhe vetëdijes kombëtare, duke theksuar se kjo trevë mbetet një nga dëshmitë më të fuqishme të vazhdimësisë shqiptare.
Në përmbyllje të pjesës shkencore, Dom Frok Zefi Sopi, organizator i simpoziumit dhe famullitar i Famullisë së Binçës, mbajti ligjëratën “Binça – dje, sot dhe nesër”, në të cilën paraqiti një sintezë të gjerë historike mbi rrugëtimin mijëravjeçar të kësaj treve. Ai rikujtoi njëmijëvjetorin e përmendjes së parë të Binçës në dokumentet historike (1019–2019), solli të dhëna mbi kishat e lashta të kësaj zone, mbi vazhdimësinë e jetës së krishterë para Shizmës së Madhe, si dhe mbi dokumentet mesjetare që dëshmojnë rëndësinë kishtare dhe shoqërore të Binçës. Në të njëjtën kohë, ai e cilësoi projektin e prezantuar nga Kryetari Haliti si një hap të rëndësishëm drejt afirmimit dhe valorizimit të trashëgimisë historike të kësaj ane.
Në fund të simpoziumit u zhvillua ceremonia e ndarjes së mirënjohjeve, me të cilat u nderuan ligjëruesit dhe personalitetet që kontribuuan në realizimin e kësaj veprimtarie shkencore e kulturore. Mirënjohjet shprehën vlerësimin për kontributin e tyre në hulumtimin, ruajtjen dhe promovimin e historisë së Binçës dhe të trashëgimisë sonë kombëtare.
Pas përfundimit të pjesës zyrtare, Komuna e Vitisë, në cilësinë e bashkëorganizatorit, shtroi një koktej rasti, i cili u shndërrua në një hapësirë të ngrohtë bashkëbisedimi ndërmjet profesorëve, studiuesve, klerikëve, përfaqësuesve institucionalë dhe pjesëmarrësve, duke forcuar më tej frymën e bashkëpunimit dhe të dialogut akademik.
Simpoziumi “Kalaja e Binçës – Histori, Trashëgimi, Shqipëri” dëshmoi se ruajtja e trashëgimisë nuk është vetëm detyrë e historianëve apo institucioneve, por një mision i përbashkët i shoqërisë. Përmes kumtesave shkencore, interpretimit artistik dhe vizionit institucional të paraqitur gjatë këtij aktiviteti, u riafirmua se Binça nuk është vetëm një vendbanim me histori të lashtë, por një simbol i gjallë i vazhdimësisë së besimit, kulturës dhe identitetit shqiptar, i cili meriton të zërë vendin që i takon në studimet shkencore dhe në kujtesën kombëtare. Ky simpozium ishte një dëshmi e qartë se historia e Binçës vazhdon të flasë edhe sot, duke frymëzuar brezat për ta njohur, ruajtur dhe përcjellë këtë trashëgimi të çmuar.
Postimi i Mëparshëm
