Nga m.Franciska ( Suzana ) Lekaj
Ne i mësojmë fëmijët të kërkojnë ndihmë kur nuk dinë të lexojnë, të drejtohen te mjeku kur kanë dhimbje dhe të kërkojnë këshillë kur përballen me një problem që nuk mund ta zgjidhin vetë. Megjithatë, kur dhimbja ndodh brenda nesh, shpesh na mësohet të heshtim. Kjo krijon një paradoks të rëndësishëm të jetës bashkëkohore. Ndërsa kujdesi për trupin konsiderohet shenjë përgjegjësie, kujdesi për shëndetin mendor ende mund të perceptohet nga disa njerëz si shenjë dobësie. Pikërisht këtu lind një pyetje e rëndësishme: A është vërtet më i fortë ai që i përballon të gjitha i vetëm, apo ai që arrin të kuptojë kur ka nevojë për mbështetje? Në shoqërinë bashkëkohore, individi shpesh përballet me pritshmëri të larta për të qenë i suksesshëm, i pavarur, produktiv dhe emocionalisht i qëndrueshëm. Shpesh krijohet përshtypja se një person duhet të jetë në gjendje t’i zgjidhë vetë problemet e tij dhe të mos shfaqë pasiguri apo vuajtje. Në këtë kontekst, kërkimi i ndihmës psikologjike mund të interpretohet gabimisht si paaftësi për t’u përballur me vështirësitë e jetës. Megjithatë, kërkimi i ndihmës profesionale mund të kuptohet në një mënyrë krejt tjetër. Ai mund të jetë shprehje e vetëdijes, përgjegjësisë dhe aftësisë për të njohur kufijtë personalë. Një individ që kërkon ndihmë nuk po e mohon problemin dhe as nuk po ia dorëzon jetën dikujt tjetër. Përkundrazi, ai po merr një vendim të vetëdijshëm për ta kuptuar më mirë veten dhe për të gjetur mënyra më të shëndetshme për t’u përballur me vështirësitë. Sipas Organizatës Botërore të Shëndetësisë, shëndeti përfshin mirëqenien fizike, mendore dhe sociale. Prandaj, kujdesi për shëndetin mendor nuk duhet të shihet si diçka dytësore, por si pjesë e rëndësishme e mirëqenies së përgjithshme. Forca psikologjike nuk qëndron vetëm në aftësinë për t’i përballuar problemet vetë, por edhe në aftësinë për të njohur momentin kur ndihma e një tjetri bëhet pjesë e zgjidhjes.
Çfarë do të thotë të jesh psikologjikisht i fortë?
Në jetën e përditshme, forca shpesh lidhet me durimin, vetëkontrollin, këmbënguljen dhe aftësinë për të mos u dorëzuar përballë vështirësive. Një person i fortë zakonisht përfytyrohet si dikush që qëndron i palëkundur edhe në situata të vështira, nuk lejon që emocionet ta kontrollojnë dhe vazhdon përpara pavarësisht pengesave. Këto cilësi janë të rëndësishme, por një përkufizim i tillë i forcës është i paplotë. Forca psikologjike nuk nënkupton mungesën e frikës, trishtimit apo pasigurisë, por aftësinë për t’i njohur këto përvoja dhe për të gjetur mënyra të shëndetshme për t’u përballur me to. Të jesh psikologjikisht i fortë nuk do të thotë të mos ndihesh i trishtuar, i frikësuar, i pasigurt apo i lodhur. Përkundrazi, pranimi i këtyre emocioneve mund të jetë një pjesë e rëndësishme e mirëkuptimit të vetes. Emocionet nuk janë domosdoshmërisht pengesa që duhet të eliminohen. Ato mund të japin informacion mbi nevojat, përvojat dhe mënyrën se si individi po e përjeton një situatë. Një person mund të përjetojë një periudhë të vështirë emocionale dhe, megjithatë, të ruajë aftësinë për të reflektuar, për të marrë vendime dhe për të kërkuar mbështetje kur është e nevojshme. Në këtë kuptim, qëndrueshmëria psikologjike nuk nënkupton mohimin e vështirësive, por aftësinë për t’i njohur, për t’i përpunuar dhe për t’u përshtatur me to pa humbur lidhjen me veten. Jeta nuk është gjithmonë e parashikueshme dhe jo çdo situatë mund të kontrollohet.
Ndonjëherë, forca nuk qëndron në përpjekjen për të kontrolluar gjithçka, por në aftësinë për të pranuar atë që nuk mund të ndryshohet dhe për të vendosur se si do të reagojmë ndaj saj. Këtu bëhet i rëndësishëm dallimi midis qëndrueshmërisë emocionale dhe shtypjes së emocioneve. Qëndrueshmëria nënkupton pranimin e asaj që po ndodh dhe kërkimin e mënyrave për ta përballuar atë. Shtypja emocionale, në të kundërt, mund të nënkuptojë fshehjen, mohimin ose minimizimin e vazhdueshëm të përjetimeve të brendshme. Një person mund të thotë “jam mirë” jo sepse ndihet vërtet mirë, por sepse ka frikë të pranojë të kundërtën. Në këtë rast, heshtja mund të duket si forcë, ndërsa në të vërtetë mund të jetë një mënyrë për të shmangur përballjen me atë që po përjetohet. Një person mund të duket i qetë dhe i sigurt nga jashtë, ndërsa brenda vetes mund të jetë duke përjetuar stres, ankth, pasiguri ose lodhje të madhe. Kjo tregon se pamja e jashtme nuk është gjithmonë tregues i gjendjes psikologjike. Për këtë arsye, nuk duhet ta masim forcën e një individi vetëm nga ajo që ai u tregon të tjerëve. Ekziston edhe një formë më e heshtur e saj, e cila shfaqet në aftësinë për të qenë i sinqertë me veten dhe për të pranuar atë që po përjeton.
Një aspekt tjetër i rëndësishëm i forcës psikologjike është fleksibiliteti. Të jesh i fortë nuk do të thotë të ndjekësh gjithmonë të njëjtën mënyrë përballimi, por të jesh në gjendje të ndryshosh qasjen kur ajo nuk po funksionon. Nëse një individ përpiqet vazhdimisht ta zgjidhë një problem në të njëjtën mënyrë dhe nuk arrin rezultat, këmbëngulja e verbër nuk është domosdoshmërisht forcë. Ajo mund të jetë edhe aftësia për të thënë: “Kjo mënyrë nuk po më ndihmon. Duhet të provoj diçka tjetër.” Pikërisht këtu lidhet edhe kërkimi i ndihmës profesionale me forcën psikologjike. Të pranosh se nuk i ke të gjitha përgjigjet nuk do të thotë se ke dështuar. Përkundrazi, mund të tregojë vetëdije dhe përgjegjësi. Ashtu si një sportist mund të kërkojë ndihmën e një trajneri për të përmirësuar aftësitë e tij. Dhe një pacient i drejtohet mjekut për të kuptuar një problem shëndetësor, një individ mund t’i drejtohet psikologut për të kuptuar më mirë përvojat e tij emocionale dhe për të zhvilluar mënyra më të dobishme për t’i përballuar ato. Prandaj, të kërkosh ndihmë nuk duhet parë si e kundërta e forcës. Në rrethana të caktuara, kërkimi i ndihmës mund të jetë një nga format e shfaqjes së saj. Një person që thotë “nuk po arrij ta përballoj këtë vetëm dhe kam nevojë për ndihmë” nuk po e mohon përgjegjësinë ndaj vetes. Përkundrazi, ai po e pranon realitetin e situatës dhe po ndërmerr një hap për ta ndryshuar atë. Forca psikologjike nuk matet me sasinë e dhimbjes që një individ është në gjendje të fshehë, por me mënyrën se si ai arrin të përballet me të. Të jesh i fortë nuk do të thotë të mos kesh nevojë për askënd. Do të thotë të dish të dallosh kur duhet të ecësh vetë, kur duhet të mbështetesh te njerëzit e afërt dhe kur është e nevojshme të kërkosh ndihmë profesionale. Në këtë kuptim, pranimi i cenueshmërisë nuk e zvogëlon forcën e individit. Përkundrazi, mund ta bëjë atë më të vetëdijshëm, më realist dhe më të përgjegjshëm ndaj vetes.
Pse kërkimi i ndihmës shihet ende si dobësi?
Një nga pengesat kryesore për kërkimin e ndihmës psikologjike është stigma. Në disa familje dhe komunitete, problemet emocionale ende trajtohen si çështje private që duhet të fshihen. Individëve mund t’u mësohet që në fëmijëri se duhet të jenë “të fortë”, të mos qajnë, të mos ankohen dhe të mos tregojnë pasiguritë e tyre. Kjo mënyrë të menduari mund të krijojë një bindje të rrezikshme: “Nëse kërkoj ndihmë, do të thotë se nuk jam mjaftueshëm i fortë.” Por kërkimi i ndihmës nuk është domosdoshmërisht shenjë paaftësie. Në shumë raste, ai tregon se individi ka arritur të identifikojë një problem dhe ka vendosur të mos e injorojë atë. Një person që shkon te psikologu nuk po thotë domosdoshmërisht “nuk mundem”. Ai mund të jetë duke thënë: “Dua ta kuptoj më mirë atë që po më ndodh dhe dua të gjej një mënyrë më të shëndetshme për ta përballuar.” Ky ndryshim në mënyrën e të menduarit është thelbësor për të luftuar stigmën. Psikologu nuk është vetëm për njerëzit me “probleme serioze” Një stereotip i zakonshëm është ideja se psikologu është vetëm për njerëzit që kanë çrregullime të rënda mendore. Ky perceptim krijon një ndarje artificiale midis njerëzve që “kanë probleme” dhe atyre që supozohet se nuk kanë. Në realitet, njerëzit mund të kërkojnë mbështetje psikologjike për arsye të ndryshme. Disa mund të përballen me stres, ndryshime të mëdha jetësore, konflikte në marrëdhënie, humbje, pasiguri, vështirësi në vetëbesim ose probleme në menaxhimin e emocioneve. Psikoterapia mund të përdoret për trajtimin e problemeve psikologjike, por gjithashtu mund të ndihmojë individët të kuptojnë më mirë modelet e tyre të mendimit dhe sjelljes dhe të zhvillojnë mënyra më të përshtatshme për t’u përballur me vështirësitë. Prandaj, konsultimi me psikologun nuk duhet të konsiderohet automatikisht si “pranim i sëmundjes”. Në shumë raste, ai mund të jetë pjesë e një procesi të vetëkuptimit dhe zhvillimit personal.
Pranimi i vetes si formë force
Një nga sfidat më të mëdha të jetës psikologjike është aftësia për ta parë veten me sinqeritet. Ndonjëherë është më e lehtë të pretendojmë se gjithçka është në rregull sesa të pranojmë se kemi frikë, jemi të lodhur ose nuk dimë si të veprojmë. Megjithatë, vetëdija fillon pikërisht në momentin kur individi është në gjendje të pranojë realitetin e tij të brendshëm. Psikologu mund të krijojë një hapësirë ku individi mund të flasë për mendimet dhe emocionet e tij pa pasur nevojë të mbajë vazhdimisht një rol të caktuar. Përmes këtij procesi, individi mund të eksplorojë mënyrën se si mendon, reagon dhe lidhet me të tjerët. Në këtë kuptim, terapia nuk duhet parë si një proces ku psikologu “rregullon” personin. Përkundrazi, ajo mund të jetë një proces bashkëpunues në të cilin individi punon për të kuptuar veten dhe për të zhvilluar aftësi të reja. Vetëkuptimi është i rëndësishëm sepse ndryshimi i qëndrueshëm zakonisht kërkon që individi të kuptojë jo vetëm çfarë po përjeton, por edhe mënyrën se si po reagon ndaj asaj përvoje. Kërkimi i ndihmës dhe autonomia personale mund të duket paradoksale, por kërkimi i ndihmës mund të lidhet ngushtë me autonominë. Nëse autonominë e kuptojmë vetëm si aftësinë për të bërë gjithçka vetë, atëherë çdo formë mbështetjeje mund të duket si varësi. Por një kuptim më i gjerë i autonomisë përfshin aftësinë për të marrë vendime të vetëdijshme, për të njohur nevojat personale dhe për të përdorur burimet e disponueshme. Në këtë këndvështrim, të kërkosh ndihmë profesionale nuk do të thotë t’ia dorëzosh kontrollin e jetës psikologut. Përkundrazi, individi mbetet pjesëmarrësi kryesor në procesin e tij. Psikologu mund të ofrojë njohuri, strukturë dhe metoda profesionale, por vendimet dhe përgjegjësia për jetën mbeten te individi. Kjo e ndryshon edhe mënyrën se si duhet ta kuptojmë “forcën”. Njeriu nuk është më i fortë vetëm kur nuk ka nevojë për askënd. Ai mund të jetë i fortë edhe kur di të dallojë se cilën ndihmë i duhet ta kërkojë dhe kur duhet ta kërkojë atë.
Kujdesi psikologjik dhe ndërtimi i një kulture që lufton stigmën”
Shëndeti mendor nuk formohet vetëm brenda individit. Marrëdhëniet familjare, shkolla, universiteti, vendi i punës, kushtet ekonomike dhe mjedisi shoqëror mund të ndikojnë në mënyrën se si njerëzit e përjetojnë jetën dhe përballen me vështirësitë. Për këtë arsye, mirëqenia psikologjike nuk duhet parë vetëm si përgjegjësi personale, por edhe si një çështje që lidhet me mënyrën se si funksionon shoqëria. Prandaj, lufta kundër stigmës nuk mund t’i lihet vetëm individit. Familjet dhe institucionet kanë gjithashtu një rol të rëndësishëm në krijimin e një klime ku njerëzit mund të flasin për vështirësitë e tyre pa u turpëruar apo paragjykuar. Shkollat mund të ofrojnë edukim për shëndetin mendor dhe t’i ndihmojnë të rinjtë të kuptojnë më mirë emocionet dhe mënyrat e shëndetshme të përballimit të vështirësive. Familjet mund të krijojnë hapësira më të sigurta për komunikim, ndërsa vendet e punës mund të promovojnë mirëqenien psikologjike dhe të reduktojnë stigmatizimin e problemeve të shëndetit mendor. Një shoqëri më e ndërgjegjshme për shëndetin mendor nuk është një shoqëri ku të gjithë duhet të shkojnë te psikologu. Është një shoqëri ku individët nuk ndihen të turpëruar kur kanë nevojë për mbështetje dhe ku kërkimi i ndihmës nuk interpretohet automatikisht si shenjë dobësie.
Ndryshimi i perceptimit për psikologun kërkon më shumë sesa t’u themi njerëzve “mos kini turp”. Nevojitet edukim, komunikim i hapur dhe një ndryshim gradual i mënyrës se si flasim për shëndetin mendor. Duhet të shmangim gjuhën që i etiketon njerëzit si “të dobët”, “të çmendur” ose “të paaftë” vetëm sepse kërkojnë mbështetje. Etiketimet e tilla mund ta bëjnë individin të ndihet i izoluar dhe mund ta pengojnë të kërkojë ndihmën që i nevojitet. Në vend të kësaj, duhet të krijojmë një kulturë ku kujdesi psikologjik konsiderohet një nga burimet që individi mund të përdorë kur përballet me vështirësi. Kjo nuk do të thotë se çdo vështirësi emocionale kërkon domosdoshmërisht ndërhyrje profesionale. Njerëzit kanë mënyra të ndryshme për t’i përballuar problemet dhe mbështetja nga familja, miqtë dhe komuniteti mund të jetë shumë e rëndësishme. Megjithatë, kur një individ ndien se nuk po arrin t’i menaxhojë vështirësitë e tij ose ato fillojnë të ndikojnë në jetën e përditshme, kërkimi i ndihmës profesionale mund të jetë një hap i rëndësishëm. Në këtë proces është gjithashtu e rëndësishme të mos romantizohet vuajtja. Të vuash në heshtje nuk e bën një person automatikisht më të fortë dhe kërkimi i ndihmës nuk e bën automatikisht më të dobët. Përballimi i vështirësive është një proces kompleks dhe nuk mund të matet vetëm nga ajo që individi arrin të fshehë. Forca psikologjike përfshin vetëdijen, fleksibilitetin, përgjegjësinë dhe aftësinë për të përshtatur mënyrën e përballimit të problemeve sipas nevojave reale. Në këtë kuptim, një kulturë e shëndetshme e kujdesit psikologjik nuk duhet t’i mësojë njerëzit vetëm të durojnë. Ajo duhet t’i ndihmojë ata të kuptojnë veten, të komunikojnë nevojat e tyre dhe të dallojnë kur është e nevojshme të kërkojnë mbështetje. Një shoqëri që e normalizon këtë lloj komunikimi krijon më shumë hapësirë për mirëkuptim, respekt dhe përgjegjësi ndaj shëndetit mendor.
Kujdesi psikologjik nuk është vetëm një çështje e marrëdhënies midis individit dhe psikologut. Ai lidhet edhe me familjen, institucionet dhe kulturën në të cilën individi jeton. Për këtë arsye, reduktimi i stigmës kërkon jo vetëm ndryshim të qëndrimeve individuale, por edhe një mënyrë më të hapur dhe më të informuar të të folurit për shëndetin mendor. Pyetja “A është dobësi të shkosh te psikologu?” mund të duket e thjeshtë, por në të vërtetë ajo prek një çështje më të gjerë, mënyrën se si e përkufizojmë forcën njerëzore. Nëse forca kuptohet vetëm si aftësia për të mos qarë, për të mos kërkuar ndihmë dhe për t’i mbajtur të gjitha brenda vetes, atëherë një individ mund të duket i fortë nga jashtë, ndërsa brenda vetes të jetë duke përjetuar vështirësi të mëdha. Por nëse forca kuptohet si aftësia për të njohur realitetin, për të reflektuar mbi veten, për të pranuar kufijtë dhe për të ndërmarrë hapa të dobishëm, atëherë kërkimi i ndihmës mund të jetë pjesë e rëndësishme e kësaj force. Të kërkosh ndihmë nuk do të thotë se individi ka humbur kontrollin mbi jetën e tij. Në shumë raste, ai mund të jetë duke marrë kontroll më të vetëdijshëm mbi të. Ai po pranon se nuk është i detyruar të dijë gjithçka, të përballojë gjithçka dhe të zgjidhë gjithçka vetëm.
Pra, kujdesi për shëndetin mendor nuk është mohim i aftësive personale. Ai mund të jetë një mënyrë për t’i përdorur ato aftësi me më shumë vetëdije dhe përgjegjësi. Prandaj, kërkimi i ndihmës psikologjike mund të jetë një zgjedhje që shpreh respekt ndaj vetes, gatishmëri për reflektim dhe përgjegjësi për mirëqenien personale. Të kujdesesh për mendjen nuk do të thotë të pranosh se je i dobët. Do të thotë të pranosh se je njeri.
——————————————————–
Referenca
Beck, A. T. Cognitive Therapy and the Emotional Disorders. International Universities Press, New York. (1976).
Corey, G. Theory and Practice of Counseling and Psychotherapy. Cengage Learning, Boston. (2017).
Rogers, C. R. On Becoming a Person: A Therapist’s View of Psychotherapy. Houghton Mifflin, Boston. (1961).
Seligman, M. E. P. Flourish: A Visionary New Understanding of Happiness and Well-being. Free Press, New York. (2011).
World Health Organization. World Mental Health Report: Transforming Mental Health for All. World Health Organization, Geneva. (2022).
American Psychological Association. Understanding Psychotherapy and How It Works. American Psychological Association, Washington, DC. (2023).
Postimi i Mëparshëm
